Hûsîlerin Şiiliği Ama Hangisi?

Araştırmacı Bülent Şahin Erdeğer, Husilerin Zeydilikten Carudiliğe uzanan dini kökenlerini, velayet anlayışını ve İran’ın siyasi ideolojisiyle kurdukları ilişkiyi Fokus+ için kaleme aldı.
husilerin-siiligi-ama-hangisi.jpg

09.10.2026 - 16:57  |  Son Güncellenme:  19.10.2026 - 14:58

Yemen üzerine yapılan analizlerde Husilere (Hûsîlere) yönelik tanımlamalar genellikle Sünni-Şii çatışması ya da Filistin’e verilen destek-Direniş ekseni merkezinde okunmaktadır. Bu yazıda Husilerin dinsel ve ideolojik dönüşümlerini ilahî velâyet iddiasıyla hâkimiyet taleplerini ele alacağız. 

Husi hareketi 1990’ların başında, halk arasında rağbet gören Zeydî dinî dersleriyle öne çıkan teolojik bir hareket olarak doğdu. Erken dönemin önde gelen isimlerinden Hüseyin el-Husi vaazlarını cami ve yaz kursları gibi kapalı mekânlarda veriyordu; bu derslerin dolaşımı başlangıçta sınırlıydı. Ancak destekçileri kısa sürede bir medya yayma politikasına yöneldi: Yemen’e özgü bir Şiî yorum olan Zeydîliğin ihyası hedefleniyor, bu yeni ideoloji için bir platform kuruluyordu.[1] Vaaz kayıtları hareketin dağlık kalesi Saada’da dağıtıldı; siyasi ve kelâmî derslerin dökümlerini Kur’an yorumlarıyla birlikte içeren melâzim adlı risaleler basılarak kuzeydeki birçok vilayete ulaştırıldı.[2] 

Hüseyin el-Husi

Bu vaazlar Husi’nin müritlerini, inançları Yemen tarihine derinden kök salmış mazlum bir azınlık olarak sunuyordu. Zeydîlik, Yemen’de 9. yüzyıldan beri bir biçimde varlığını sürdürmüş, Zeydî devletler farklı biçimlerde 1962’ye, teokratik İmamet’in devrilip cumhuriyet döneminin başladığı devrime kadar ayakta kalmıştı.[3] Hüseyin el-Husi, kardeşi Muhammed el-Husi ve çevresi, bir Zeydî dinî ve kültürel canlanış çağrısını kısmen, devrimi izleyen on yıllarda Zeydîliğin ağırlık kaybına ve Suudi Arabistan sınırından Yemen’e sızan Vehhâbî Selefîliğin yükselişine bir tepki olarak dile getirdi.[4] Ortaya çıkan anlatı şuydu: Zeydî İslam Yemen’de “saf” köklere sahiptir, ancak siyasi ve dinî çoğunluklarca sürekli kenara itilmiştir.[5] Uzun süredir baskı gören bir topluluk olma fikri, hareketin önümüzdeki on yıl boyunca medyaya yansıyan mesajlarının merkezine yerleşti. 

Husilerin İrancılığı Şii olmak zorunda değil 

Husiler konu olunca kamuoyunda “Zeydî”, “Şiî” ve “velâyet” kavramları çoğu zaman birbirinin yerine ve gelişigüzel kullanılıyor. Oysa bu tartışmayı sağlıklı bir zemine oturtmak için üç ayrı düzeyi -Zeydîlik, Cârûdiyye ve Husi hareketi- birbirinden ayırmak gerekir; bu üçünü özdeşleştirmek hem Zeydîliğin tarihsel çeşitliliğini hem de Husi ideolojisinin modern bileşenlerini görünmez kılar. 

Zeydiyye içinde üç tarihsel eğilim: Süleymâniyye, Bütriyye ve Cârûdiyye 

Klasik kaynaklar Zeydiyye içinde başlıca üç fıkhî-kelâmî eğilimden söz eder: Süleymâniyye, Bütriyye (Sâlihiyye olarak da anılır) ve Cârûdiyye. Bu üç ekol; Hz. Ali’nin imameti, ondan önceki hilafetler ve sahabe tasavvuru gibi meselelerde birbirinden ayrışır: 

Cârûdîlik ile İran-Irak ve Lübnan’daki İsnâaşeriyye (On İki İmamcılık) aynı şey değildir. Cârûdîler, Hz. Ali’nin imametine dair güçlü bir nas anlayışını benimserken, İsnâaşeriyye’nin önceden belirlenmiş “on iki imam” doktrinini kabul etmezler; Zeydî imam onlara göre Hz. Hasan veya Hz. Hüseyin soyundan gelip ilmî ve siyasi yeterliliğe sahip olan, hurûc ve biat çağrısında bulunan kişidir. 

Cârûdiyye’nin Yemen Zeydîliğinde ana akım hâline gelişi  

Modern araştırmalar, Süleymâniyye ve Bütriyye eğilimlerinin tarih içinde fiilen ortadan kalktığını, buna karşılık Cârûdî çizginin -özellikle Yemen’e özgü Hâdevî Zeydîlik geleneği içinde özümsenerek- zamanla ana akım hâline geldiğini ileri sürer. Başka bir deyişle, klasik tasnifte Cârûdiyye bir alt ekolken, Yemen’in tarihsel Zeydîliği içinde Cârûdî doktrinler büyük ölçüde ana akımın kendisi hâline gelmiştir. Bununla birlikte bu tespit “Yemen’deki bütün Zeydîler Cârûdîdir” biçiminde bir genellemeye indirgenmemelidir; günümüz Yemen’inde bu üçlü tasnif, sosyolojik olarak keskin biçimde ölçülebilir cemaat kategorileri olmaktan büyük ölçüde çıkmıştır. 

Velâyet: “İlahî Hak” söylemi 

Husiler medya aracılığıyla velâyet kavramının bir uyarlamasını yavaş yavaş dolaşıma soktu. Velâyet, bir birey, topluluk veya hükûmet tarafından kullanılan otorite veya vesayet gücü anlamına gelen teolojik ve siyasi bir kavramdır; Husiler bunu ülkeyi siyasi ve dinî olarak yönetmenin ilahî hakkını tarif etmek için kullanıyor.[6] Husiler, Abdülmelik el-Husi’nin Hz. Ali’nin soyundan gelmesinin onu bütün Yemenlilerin üzerinde bir otorite konumuna yükselttiğine ve Yemenlilerin bu yönetimi kabul etmekle yükümlü olduğuna inanıyor;[7] alternatif siyasi yapıların Zeydî doktrini dolanan derin bir haksızlık olduğunu savunuyor.[8] 

Velâyet kavramı, Husi liderin teokratik ve siyasi gücü kendi elinde toplamasına; Yemen anayasası veya yasama kurumları yerine ekonomik, adli ve millî güvenlik organlarının en yüksek otoritesi olmasına imkân tanıyor.[9] Aynı zamanda otoriteyle ilişkiyi itaat ve uyuma dayalı bir ilişkiye dönüştürüyor; Yemenlileri siyasi veya dinî meselelerde kendi görüşlerine sahip olma hakkından yoksun bırakıyor. 

Husilerin velâyet anlayışı liderliği veya yönetme hakkını el-Husi kan bağı içindekilerle sınırlıyor; bu, Yemen’in siyasi yapısında köklü bir kayma[10]. Velâyet, Abdülmelik el-Husi’nin 2015’ten 2019’a “Velâyet Günü” konuşmalarında yeniden yüzeye çıktı;[11] 2019’da ise Husiler Şiî bayramlarının, ilk olarak Gadîr-i Hum Bayramı’nın kitlesel popülerleştirilmesi kampanyasını başlattı.[12] 

Hicri takviminin son ayı Zilhicce’nin 18’inde kutlanan Velâyet Günü’ndeki dağıtılan tanıtım malzemeleri velâyeti ihlal edenleri “münafıklar” veya tekfîrî olarak tanımlıyor; tekfîrî terimi genellikle cihatçı selefi gruplar için kullanılır.[13] “Münafık” genellikle Husi bağlamında velâyet anlayışlarını reddeden Zeydîler ve Sünnîler anlamına gelir. Bu terimler mezhepçi niteliktedir ve bizzat kendileri tekfircilik içerir. Bu söylem, Yemenlilerin yalnızca bir azınlığının -bazı tahminlere göre yüzde 10 kadar düşük bir oranın- Zeydî-Husi velâyet anlayışına inandığı gerçeğini görmezden geliyor.[14] Buna karşın kırsal Yemen’de dinleyicilere, Husi liderlerin mutlak ve ilahî otoritesine inanmayanların gerçek Müslüman olmadığı söyleniyor; bu da tekfîrî diye etiketlenenlere karşı şiddeti meşrulaştırıyor. 

Zeydî nüfus oranı ve Mehdi'siz Velâyet-i Fakih  

Yemen nüfusunun Zeydî oranına ilişkin tahminler kaynağa göre değişir: ABD Dışişleri Bakanlığının kendi tahminine göre toplam nüfusun yaklaşık %35’i Zeydî, %65’i Sünnî’dir; aynı raporun aktardığı ACLED’in 2022 tahminine göre ise Müslüman nüfus içinde yaklaşık %45 Zeydî, %55 Şâfiî Sünnî bulunmaktadır.[15] Ne var ki bu kaynakların hiçbiri Zeydîlerin kendi içindeki Cârûdî/Süleymânî/Bütrî dağılımına dair bir veri sunmaz; dolayısıyla “Yemen Zeydîlerinin yüzde şu kadarı Cârûdîdir” türünden kesin rakamlar akademik olarak temellendirilmiş değildir. Husilerin denetimindeki bölgelerde dayattığı katı Zeydîlik yorumunun ülkedeki birçok Zeydî Şiî Müslüman tarafından paylaşılmadığını da belirtmek gerekir.[16] 

Hüseyin Bedreddin el-Husi’nin düşüncesinde Cârûdî etkilere işaret eden akademik çalışmalar mevcuttur ve hareketin erken dönem söylemi bu çizgiyle örtüşür. Hüseyin Bedreddin el-Husi, 1982’de İran’da aldığı ideolojik formasyon eğitiminde Cârudîlik, 12 İmamcı Şiilik kaynaklı Velâyet-i Fakih doktriniyle sentezlemesini kolaylaştırmıştır. İmam Humeynî’nin “İslam Fıkhında Devlet” eserinde sistematize ettiği doktrine göre İslâm Devleti’nin kurulması dinen zorunludur. Ancak geleneksel Şiîlikte bu devleti ancak 12. İmam Mehdi zuhur edip kurabilir. Humeynî ise İmam Mehdi gelinceye kadar ortam hazırlayacak ve Mehdi adına vekalet edecek Şii fakihlerin/din adamlarının ruhani liderliğinde İslâm Devleti’nin zuhurdan önce kurulmasının zorunlu olduğunu iddia eder. Husî ise Cârûdî Zeydîlikten kaynaklanan Ehl-i Beyt soyundan İmamların meşru yönetme hakkına sahip olduğu iddiasını Humeynî’nin Velâyet-i Fakih ideolojisiyle sentezler. Husilerin “İmamların hükmetme hakkı”, “Mehdisiz Velâyet-i Fakih” olarak tanımlanabilir. Tabii güncellenen Cârûdî-Zeydî İmamlar da Husi ailesinin kutsal kan bağıdır. “Husi kan bağı” vurgusuyla somutlaşan velâyet iddiası, klasik Cârûdî imamet nazariyesinin doğrudan bir devamı değil, bu nazariyenin -Yemen’deki Zeydîlerin büyük çoğunluğunun (yaklaşık %90’ının) paylaşmadığı- modern ve siyasal bir yeniden yorumudur. 

Sonuç olarak Husiler, Sünnîlikten ziyade Câferî 12 İmamcı Şiîliğe daha yakın olan Zeydîliğin Cârûdîye koluna mensuptur. Sünnîliğe karşı bu yakın mezhebî duruş, Husilerin modern Humeynîcilik ile sentezlemesini kolaylaştırmıştır. Bu açıdan Husiler politik olarak İrancı/Humeynîci, dinî olarak da Sünnîlere karşı 12 İmamcı Şiîliğe yakın duran Cârûdî Zeydî’dir.   

Bu noktada şunu da hatırlamak gerekir ki Husilerin 12 İmamcı Şiîliğe geçiş yaptığı iddiası, Suudi-Selefî bir propagandanın sonucudur. Öte yandan Husilerin siyasal İrancılığı için mezhep değiştirmeye ihtiyaçları da yoktur. Husi Ensârullah Hareketi, Velâyet-i Fakihçi İrancılığını Zeydî İmamların devleti yönetme (Velâyet) iddiasına uyarlamanın zeminini Cârûdîlikte bulmuştur. Bu bağlamda Sünnîliğe karşı Câferî Şiîlikle Hz. Ebubekir, Hz. Ömer, Hz. Osman ve Hz. Aişe’ye karşı hakaretâmiz saldırgan söylemleri aynı şekilde kullanmaları, Zeydîliği ve alt kollarını tanımayan Sünnî çevrelerde Husilerin Câferîleştiği yanılgısını beraberinde getirmiştir. 

Siyasal İrancılığı/Humeynîciliği en geniş anlamıyla “İran rejimini biat edilmesi gereken meşru İslâm Devleti ya da sadık müttefik/ortak olarak görmek” olarak tanımlarsak, bunun için 12 İmamcı Câferî/Şiî olmaya gerek yoktur. Örneğin Câferîlerin yakın zamana kadar kafir olarak gördükleri-tekfir ettikleri Nusayrîlerin Esed yandaşı kolları da Lübnan’daki Sünnî Bilal Şaban liderliğindeki Tevhid Cemaati ve Filistin’deki İslâmi Cihad örgütü de Siyasal İrancı’dır. Öte yandan Tahran rejimine keskin karşıtlıkları ile tanınan Şiî gruplar ve kanaat önderleri de İran, Irak ve Lübnan’da mevcuttur. Dolayısıyla Husilerin mezhepleri değil, politik-ideolojik yapılarının Siyasal İrancılığın Zeydî/Cârûdî versiyonu olduğunu tespit etmek yeterlidir. Husilerin siyasal yapılarını mezhep eksenli değil, politik eksende ele almak sağduyulu yaklaşım olacaktır. 


Kaynak:

[1]Burhan Ahmed, Houthi Media: A Study in Ideological Warfare, Sana’a Center for Strategic Studies, 2 Haziran 2024, Abdulelah Taqi, “Houthi propaganda: following in Hezbollah’s footsteps,” The New Arab, 12 Nisan 2015. 

[2]Ahmed, s. 4, dn. 10 (Taqi, aynı makale). 

[3]Ahmed, s. 4, dn. 11–12: Ali Mohammed Zaid, “The Mu’tazila of Yemen, the Hadi State and his Thought [AR],” Sana’a: Yemeni Studies and Research Center, 1985; A. Aviad Orkaby, “The International History of the Yemen Civil War 1962–1968,” Harvard Doctoral Dissertation, Nisan 2014. 

[4]Ahmed, s. 5, dn. 13: Maysaa Shuja al-Deen, “Houthi Monopoly of the Zaidi Sect [AR],” Al-Araby, 21 Mart 2015. 

[5]Ahmed, s. 5, dn. 14: Nadwa al-Dawsari, “The Houthis and the Limits of Diplomacy in Yemen,” Middle East Institute, 6 Mayıs 2021. 

[6]Ahmed, s. 13, dn. 66: “Houthis won’t consider any initiative that dismisses Wilayah, says militant,” Al Shawa News, 25 Şubat 2021. 

[7] Noman Ahmed ve Mahmoud Shamsan, “Analysis: Origins of the Houthi Supremacist Ideology,” Commonspace, 23 Ağustos 2022. 

[8] Sam Radio, 10 Aralık 2022 

[9] Maysaa Shuja al-Deen, “Entrenched Power: The Houthi System of Governance,” Sana’a Center, 11 Temmuz 2022. 

[10] Abdulghani al-Iryani, “The Houthis’ Fatal Military Success,” Sana’a Center, 13 Ekim 2021. 

[11] “Text of the speech of the Leader of the Revolution, Sayyid Abdul-Malik Badr al-Din al-Houthi, on the occasion of State Day 1440 [AR],” Ansar Allah Official Archives, 19 Ağustos 2019. 

[12] Ali Ragab, “Wilayah Day: Houthis Dye Yemen’s Streets with Iranian Facets,” The Portal, 21 Ağustos 2019. 

[13] “Eid al-Ghadeer Celebrations in Yemen [AR],” Al-Hawiya channel, 18 Haziran 2022. 

[14] Mehdi Khajali, “Yemen’s Zaidis: A Window for Iranian Influence,” Washington Institute for Near East Policy, 2 Şubat 2015. 

[15]U.S. Department of State, 2023 Report on International Religious Freedom: Yemen, Nisan 2024, “Religious Demography” bölümü (ACLED, 2022 tahminine atfen). 

[16]A.g.e., “Status of Government Respect for Religious Freedom” bölümü. 

*Bu makalede yer alan fikirler yazara aittir ve Fokus+'ın editöryal politikasını yansıtmayabilir.