Filistin Özgür Kadın Hareketinin Öncü İsmi: Züleyha eş-Şihabi

Züleyha eş-Şihabi, 1903 yılında Orta Doğu’nun halen Osmanlı tarafından idare edildiği Kudüs’te önde gelen bir Filistinli ailede doğdu. Eğitimini Siyon Kız Kardeşler Manastırı Katolik Kız Okulu’nda aldı. O dönemin genç bir kadını için oldukça ileri düzeyde hem dil hem de fen bilimleri alanında eğitim aldı. 

1929 yılında Filistin Arap Kadınlar Birliği’nin kurucu üyelerinden biri oldu ve birliğin ilk saymanlığını üstlendi. Filistin kadın hareketinin ilk öncüleri, genellikle Batı tarzı eğitim almış, modernist, orta sınıf kadınlardan oluşan küçük bir çevreden çıkıyordu. Bu kadınlar, kadınların özgürleşmesini özgür bir Filistin mücadelesinin temel unsurlarından biri olarak görüyorlardı. 

Züleyha eş-Şihabi, Filistin bağımsızlığı talebiyle düzenlenen çok sayıda gösteriyi organize etti ve bunlara bizzat katıldı. Arap Kadınlar Birliği aracılığıyla 1936 Arap Genel Grevine ve ardından gelen 1936-1939 Arap İsyanına aktif olarak dahil oldu ve böylece ulusal hareket içinde önde gelen bir figür haline geldi. Siyasi aktivizminin yanı sıra insani çalışmalara da büyük önem verdi ve genç kızlara eğitim ile sağlık hizmeti sunan ed-Davha Okulu’nu kurdu. 

1948 Nakba’sından sonra Züleyha eş-Şihabi Kudüs’te kalmaya devam etti ve sık sık Amman’a gidip gelirken siyasi çalışmalarını sürdürdü. Arap ve uluslararası kadın konferanslarına katılırken Arap Kadınları Genel Birliği’nin yürütme kurulunda görev yaptı. 

1964 yılında Filistin Milli Kongresi’ne katılan en önde gelen kadınlardan biri oldu ve bu kongreyle birlikte Filistin Kurtuluş Örgütü’nün (FKÖ) kurucuları arasında yer aldı. Filistin Kurtuluş Örgütü’nün ilk başkanı ise anne tarafından Türk kökenli olan Ahmed Şükayri idi. 

1967’de İsrail’in Doğu Kudüs ve Batı Şeria’yı işgal edip ilhak etmesinden sonra, Züleyha eş-Şihabi ilk sürülen Filistinlilerden biri olarak Ürdün’e sürüldü. 

Birleşmiş Milletler ve bazı devletlerin müdahalesi üzerine geri dönmesine izin verildi. Dönüşünden sonra Filistinli Kadınlar Genel Birliği’nin başkanı olarak çalışmalarına devam etti. 

Züleyha eş-Şihabi 1992 yılında vefat etti ve cenazesi Mescid-i Aksa’da kaldırıldı. Bu tören, Filistin kadın ve ulusal hareket tarihinin en etkili figürlerinden birinin veda merasimi olarak tarihe geçti. 

Babası İshak Abdülkadir eş-Şihabi, Osmanlı döneminde Kudüs’ün ileri gelenlerinden biriydi ve bir dönem belediye başkan yardımcılığı yapmıştı. Annesi ise Zeynep el-Muhtedi’ydi. 

Filistin kadın hareketindeki öncü rolü 

Züleyha eş-Şihabi, Filistin kadın hareketinin en önemli öncülerinden biri olarak kabul edilir. 1929 yılında Filistin Arap Kadınlar Birliği’nin (Arab Women’s Association of Palestine) kurucu üyelerinden biri oldu ve birliğin ilk saymanlığını üstlendi. Birlik, kadınların özgürleşmesini, özgür bir Filistin mücadelesinin ayrılmaz parçası olarak görüyordu. Çok sayıda bağımsızlık gösterisi düzenledi. 1936 Arap Genel Grevi ve 1936-1939 Büyük Arap İsyanında aktif rol aldı. İsyan sırasında mahkemelere katılan kitleler organize ederek isyancıların moralini yükseltti ve halk desteğini gösterdi. Mısır’da Huda Şaravi’nin davetiyle düzenlenen Doğu Kadınları Kongresi’ne (1938) Filistin delegasyonundan konuşmacı olarak katıldı. 

İngiliz politikalarını eleştiren konuşmalarıyla dikkat çekti. Genç kızlara okuma-yazma öğretmek için gönüllü kampanyalar düzenledi. Arap Kadınlar Birliği bünyesinde ilk yardım komitesi oluşturup yaralılara yardım etti. Fakirlere ücretsiz tıbbi bakım, bulaşıcı hastalıklara karşı aşılama, hamile kadın ve çocuk bakımı için klinik açtı. Yetim çocuklar için barınak sağladı. Kız çocuklarına çiçek yapımı, kozmetik üretimi, nakış ve dikiş gibi meslekler öğretti ve bu ürünleri satan hayır pazarları düzenledi.  Züleyha eş-Şihabi, geleneksel değerlere bağlı kalırken aynı zamanda modern eğitim almış, cesur, kararlı ve halka yakın bir lider olarak hatırlanır. Hem kadın hakları hem de Filistin ulusal mücadelesi için doğup büyüdüğü ülkede ömür boyu fedakârlık yapan bir öncüdür. 

Eş-Şihabi hiç evlenmedi; yeğenine göre, o davasıyla evliydi. Bu durum, Filistin kadın hareketinin liderleri arasında Kudüslü kadınlar için alışılmadık bir durum değildi. Zira muhtemelen Kudüs bekar kadınlara karşı daha hoşgörülü bir toplumdu. Onu tanıyan diğer kişiler ise röportajlarda onu dışa dönük ve cesur, güçlü bir kişiliğe sahip, açık sözlü ve her zaman işine aşık olarak tanımlamışlardır. 

---

Kaynakça

• Institute for Palestine Studies. (n.d.). Zulaykha al-Shihabi. Palquest – Interactive Encyclopedia of the Palestine Question. https://www.palquest.org/en/biography/9765/zulaykha-al-shihabi
• Institute for Palestine Studies. (1992, May 13). Zulaykha al-Shihabi (1903-1992). https://www.palestine-studies.org/en/node/1651284
• Sayigh, R. (1989). Palestinian women: Triple burden, single struggle. Journal of Palestine Studies, 18(4), 5–26. https://doi.org/10.2307/2535861 (Bu makalede Şihabi ile 1980’de yapılan doğrudan görüşme yer alır; feminist ve ulusal mücadele bağlamında temel bir kaynaktır.)
• Jerusalem Story. (n.d.). Zulaykha al-Shihabi. https://www.jerusalemstory.com/en/bio/zulaykha-al-shihabi
• The Palestinian Museum. (n.d.). The Zulaykha Shihabi Collection. Palestinian Museum Digital Archive. https://palarchive.org/index.php/Detail/collections/205
• Harhash, N. I. (2016). The growth and development of the Palestinian women’s movement in Jerusalem during the British Mandate (1920s–1940s) [Yüksek lisans tezi, Al-Quds University].
• Alqam, N. (2005). Tarikh al-Haraka al-Wataniyya al-Filastiniyya wa Dawr al-Mar’a Fiha [Filistin ulusal hareketinin tarihi ve kadının rolü]. Markaz Dirasat al-Turath wa al-Mujtama’