Eylemden Karaktere: Ahlakı Nerede Aramalı?

Hoşumuza gitmeyen toplumsal bir olay olduğunda, hemen ahlaki yozlaşmadan ya da sosyolojik çürümeden dem vururuz. Bu ilk tepki aslında şaşırtıcı değildir. İnsanlar bu türden reflekslerle sık sık ahlakî normları sınar ya da güvence altına almak ister. Ama bu şekilde gerçekten bir ahlak sınamasına tabi tutulmuş olur muyuz? Daha da önemlisi, belli davranışların ahlaki olarak kınanması ya da yüceltilmesi, ahlaklı bir yaşam için toplumsal güvence sağlar mı?

Bu yazıda, davranışların tekil ve bağlamdan kopuk şekilde ahlaki ölçütler açısından değerlendirilmesini eleştiriyorum. Ahlak, davranışlardan çok kişinin karakterindedir ve aranacaksa erdemli yaşam bütünlüğünde aranmalıdır. Bu yüzden, ahlaki yaşamı temin edenin, davranışların görünüşteki doğruluğu değil, onları mümkün kılan karakter bütünlüğü ve kişisel bağlam olduğunu savunacağım. Ahlaki yaşamı temin eden bir diğer etmen olan sürekliliği ise bir sonraki yazıda tartışmak üzere dışarıda bırakıyorum.

Kaynak meselesi değil

Ahlakın kaynağına dair tartışmalar oldukça geniştir. Kimileri ahlakın ilahi buyruğa, yani Tanrı’nın emrine dayandığını savunur. Başkaları, ahlakı insan doğasının bir parçası olarak görür: İnsan, doğal olarak mutluluğun peşindedir ve en yüce mutluluk olan ahlakı bu yolda keşfeder. Bir başka yaklaşımda ise ahlak, aklın pratik bir sonucu olarak ödev bilinciyle ortaya çıkar. Bu farklı teorilerin ortak noktası, ahlakın kaynağının nesnel olduğu inancıdır.

Öte yandan, ahlakı toplumsal anlaşmalara ve kültürel göreceliğe bağlayan yaklaşımlar da vardır. Bu bakışa göre ahlak, kültürün bireyler üzerinden sürdürülmesini sağlayan bir tür güvenlik sistemidir. Doğalcı yaklaşımlar ise, ahlakın evrimsel süreçte grup bağlılığını teşvik ederek doğal seçilim açısından avantaj sağladığını ileri sürer. Bu bakışlar ahlakın metafizik boyutunu göz ardı eder ve daha çok biyolojik fayda üzerinden bir açıklama sunar.

Ne var ki, tüm bu teoriler, ahlakın kaynağına odaklanırken, ahlaklı bir yaşamın toplumsal düzeyde nasıl güvence altına alınabileceği sorusuna çoğunlukla sessiz kalır. Bu nedenle, özellikle modern dönemde, ahlak çoğu zaman siyasetle özdeşleştirilmiştir. Ahlakla hukuk, siyasetle ekonomi ya da dinle devlet arasındaki sınırlar kurallar yoluyla birbirinden ayrılmak istense de aslında hepsi aynı toplumsal bütüne hitap eder. Bu nedenle, mevcut tartışmalar bize “ahlaklı bir yaşamı nerede aramalıyız?” sorusunun cevabını vermez.

Bu konuda analitik olarak geliştirilmesi gereken felsefî bir tavır bulmamız gerekir.

Bir ahlakî dilemma

Bu sorunu somutlaştırmak için sıkça başvurulan klasik bir ahlaki ikilemi hatırlayalım: Tramvay problemi. Hızla makasa yaklaşan bir tramvay raylarında dört kişi bağlıdır. Makasın diğer kolunda ise bir kişi vardır. Hiçbir şey yapmazsanız dört kişi ölecek, ama yönü değiştirirseniz bir kişi hayatını kaybedecektir. Bu durumda ne yapmak gerekir? Daha az kişinin ölmesini sağlamak mı doğrudur, yoksa doğrudan ölümüne neden olacağınız bir kişiyi kurban etmek ahlaki midir?

Bu ve benzeri düşünce deneylerinin amacı, belli davranışların belli ahlakî ilkeleri ne derece karşıladığını test etmektir. Ancak bu gerçekten ahlaklı bir yaşam hakkında bize ne söyler? Toplumsal olduğu kadar bireysel yaşamımız da ahlakla şekilleniyorsa, bunu yalnızca tekil davranışlar üzerinden değerlendirmek yeterli midir?

Bu düşünce deneyinin pek çok versiyonu vardır. Ancak bu dilemmaya bir çözüm önermek için hangi versiyondan bahsettiğimiz çok önemli değil. Onun yerine bu deneyi kurgulayan zihni sorgulamamız gerektiğini düşünüyorum. Çünkü bu deneylerde odaklanılan şey, davranışın kendisidir. Ama davranış, hangi bağlamdan, hangi karakterden, hangi alışkanlıklardan doğmuştur?

Mesela hayatı boyunca işçilerinin hakkını yemiş, eşine-çocuklarına şiddet uygulamış, komşularını rahatsız etmiş, menfaati için yalan söylemekten hiç çekinmemiş biri, tramvay makasa yaklaşırken yapacağı veya yapmayacağı bir şeyle ahlaklı davranmış mı olacak? Hiç sanmıyorum. Öncelikle, herkesin ahlaki seçimde bulunacağına dair bir pozitif önyargı temelsizdir. İkinci olarak, bu tercihi ilkesel bir gerekçeyle yaptığını söylese de ona inanmak için gerçekten “ilke”ye mi, yoksa onun kişisel tarihine mi bakarız?

Bu örnek bize şunu gösterir: Ahlakı yalnızca davranışlarda aramak yeterli değildir. Çünkü aynı davranış hem ahlaklı hem de ahlaksız saiklerle yapılabilir. Bunu bilmek için gerçekten yeterince bilgi sahibi değiliz ve hiçbir zaman da olabileceğimizi düşünmüyorum.

Atomcu ahlak anlayışı vs. erdem ahlakı

Bu noktada, “atomcu” bir ahlak anlayışının sınırları açığa çıkar. Tekil ve birbirinden kopuk davranışlar üzerinden ahlaki değerlendirme yapmak, nasıl tutarlı bir yaşam vizyonu sunabilir? Oysa “erdem ahlakı”, ahlakı bireyin karakterinde ve bütünsel yaşam tarzında aramaktır. Davranışlar, ancak karakterin bir yansıması olarak anlamlıdır. Eylemler de ancak kişilerle bağlantılı olarak değerlendirildiğinde ahlakî bir değer alır.

Erdem ahlakında, yaptığımız her şey bizi ya daha erdemli ya da daha rezil biri yapar. Ahlak bu anlamda, davranışta değil; davranışı yapanın karakterinde, alışkanlıklarında ve kişisel gelişiminde oluşur. Bu yaklaşım, davranışsal bütünlüğe ve bağlamsallığa odaklandığı için ahlakı şu veya bu eylem özelinde değerlendirmez. Aynı davranışı sergileyen iki farklı kişiden biri ahlaklı diğeri ahlaksız davranmış olabilir.

Erdem ahlakının en büyük avantajı ise atomcu ahlak anlayışının başıboş bıraktığı geniş bir alanı ahlakî açıdan işlevsel kılmasıdır. Atomcu anlayışta, ahlakî tercihler yapmanız gereken tramvay problemi gibi durumlar dışında kalan sıradan davranışlar, gündelik uğraşlar ve hayatın gereksinimleri büyük ölçüde ahlakî olarak boşluk ifade eder. Onlar ne iyidir ne kötüdür büyük ölçüde. Ancak erdem ahlakı, yapılan veya yapılmayan her davranışın yani hayattaki her şeyin kişinin karakterini geliştirdiğini ve değiştirdiğini ifade eder. Böylece nötr bir eylem yoktur. Sıradan davranışlar, gündelik uğraşlar ve hayati gereksinimler de ahlakî işlev kazanır. Kişi, bu anlayışta tüm yaptıklarıyla bir bütündür.

Elbette bu yaklaşımın bir “dezavantajı” vardır: Dışarıdan bakan biri için, bir davranışın ahlaki olup olmadığı hemen anlaşılamaz. Ama bu gerçekten bir eksiklik midir? Eğer ahlaki davranışları her zaman tanıyabileceğimiz belirgin işaretler olsaydı bu soruya evet diyebilirdik. Ama böyle işaretler yoksa -ki olmadığına sanırım herkes katılır- kimin ve neden yaptığından bağımsız olarak davranışların ahlakiliğini değerlendirmek neden avantaj olsun? Belki siyaset ve hukukta olayların görünürde ne olduğu daha büyük önem arz edilebilir. Ama görünür olduğu ve üstüne yargıda bulunulabildiği için ahlakı davranışlarda aramada, bireysel ve toplumsal yaşamda ahlakı destekleyecek hiçbir avantaj göremiyorum.

Ahlakın araçsallaşması

Tam tersine, ahlakı tekil davranışlar üzerinden değerlendirmenin tehlikesi, bu değerlendirmelerin kolayca bir tahakküm aracına dönüşmesidir. Taraflar birbirini kolaylıkla ahlaksızlıkla suçlar ama çoğu zaman bu suçlamaların bir bağlamı, temeli ya da etkisi olmaz. Çünkü görünürde aynı olan davranışlar, belki de tümüyle farklı niyetlerle ve çok ayrı bağlamlarda yapılmıştır.

Bu nedenle, ahlaki yargıda bulunabilmek için niyet okuyuculuğu başlar. Ama niyetin kendisi de gözle görünmez olduğundan, burada da kolayca bir yorum savaşına girilir. Bu da bizi çıkmaz bir tartışmaya sürükler. Varsayımlar, önyargılar, kişisel tarihten rastgele seçilmiş olaylar, belli belirsiz genellemeler, psikolojik eğilimlere göndermeler, suçlamalar, bahaneler, manipülasyonlar, spekülasyonlar havada uçuşur. Herkes birbirinin ahlak polisliğine soyunur; birbirini evrensel varsayılan ama bireyce oluşturulmuş ahlaki ilkelerle yargılama hakkını kendinde görür. Bu ahlakın, bireysel çıkarlar için araçsallaşmasıdır.

Bugün, toplumsal meseleler de sıklıkla “ahlaki çöküş” olarak etiketleniyor, ancak bu etiketlemelerin çoğu havada kalmaya mahkûm. Çünkü ahlaki ilkeler çoğu zaman soyut ve bağlamdan kopuk bir şekilde ortaya atılıyor. Davranışların ahlakiliği konusunda toplumsal uzlaşı sağlanamayınca, ahlaki değerler olaylara göre sonsuzca eğilip bükülüyor. Ahlaksızlığı yapanın tam olarak kim olduğu belirlenemediğinden, başkasına göre birebir tanıma uysa bile kimse söz konusu edilen rezil davranışı üstlenmiyor. Bu da ahlakı, bir grubun veya kitlenin çıkarları için araçsallaştırıyor. Dolayısıyla, çözümsüzlük tam olarak ahlakı aradığımız yerden doğuyor.

Sonuç: Ahlakı nerede aramalı?

Eğer ahlakı davranışta değil, kişinin karakterinde ve gelişiminde ararsak, ahlaklı yaşamı yalnızca soyut ideallerde değil, gündelik pratikte de temellendirme şansımız olur. Bu durumda, bir eylemin ahlaklılığı, dışarıdan bakana nasıl göründüğüne göre değil; bizim nasıl bir ahlaki karaktere sahip olduğumuza göre belirlenebilir. Ahlak, bireyin karakterinde ve yaşamının bütünlüğünde aranırsa, başkaları hakkında bu kadar kolay ahlaki yargılar verilmez. Umulur ki belki o zaman, sıkça konuşulan ama uygulanması zor görünen ahlaklı yaşam, tek tek bireylerin hayatında somut bir gerçekliğe kavuşarak toplumsal düzeyde daha kalıcı ve güven verici bir temele oturur.