Demografik Kritik Eşikte Türkiye’nin Nüfus Meselesi

Son yıllarda Türkiye'de nüfus ve aile konuları daha fazla gündem haline gelmiştir. Öyle ki önce 2025 yılı Aile Yılı ilan edilmiş ardından 2035 yılına kadar “Aile On Yılı” ilan edilmiştir. Aslında 2000'li yılların başından itibaren nüfus ve demografik yapı belli dönemlerde gündem olmuştur. Çocuk ve genç nüfus oranındaki azalma, yaşlı nüfusun artışı ve nüfusun durağanlaşma ve azalması yönündeki projeksiyonlar 2000'li ve 2010'lu yıllarda daha fazla dile getirilmiştir. Hatta bu meselenin ciddiye alınması gereken bir devlet meselesi olduğuna vurgu yapılmıştır. Özellikle Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın "üç çocuk" sahibi olma çağrısı, dikkat çekmiş ve çok tartışılmıştır. Ne var ki Türkiye'de çocuk ve genç nüfus oranı azalmaya, yaşlı bağımlı nüfusu artmaya devam ettiği gibi evlenme hızı azalmaya, boşanma hızı da artmaya devam etmiştir. Bu konularda 2025 yılında açıklanan verilerde herhangi bir durağanlaşma ya da ivmenin tersine döndüğü bir durum ortaya çıkmamıştır. Türkiye İstatistik Kurumu, genel eğilimler dolayısıyla 2000’li yılların başında geliştirdiği bazı projeksiyonları değiştirmek zorunda kalmıştır. Örneğin 2000’lerin başındaki istatistik projeksiyonlarında Türkiye’nin 2050’lerde 100 milyon nüfusa ulaşma ihtimali varken bugün böyle bir ihtimal nüfusun kendi sürekliliğinde mümkün gözükmemektedir. 

Doğrudan bir bakanlığa aile adının verilmesi ve bu konuda politika geliştirme çabası Türkiye'nin makro sosyolojik değişiminin yansımaları olarak görülebilir. Bu yaşananlar özellikle II. Dünya Savaşı sonrasında sanayileşmiş ülkelerin yaşadığı demografik değişime bazı yönlerden benzemektedir. Ne var ki Türkiye başka ülkelerde daha uzun döneme yayılmış bir değişimi daha hızlı şeklide ve daha kısa sürede tecrübe etmektedir. Batı Avrupa ve Amerika Birleşik Devletleri gibi ülkeler bu demografik değişimi tekrar nüfusun arttığı bir bağlama çekememiştir. Özellikle çocuk sahibi olmaya verilen maddi desteklerin göstergeleri tersine çevirme yönünde ciddi etkileri olmamıştır. Çünkü demografik değişim sadece maddi sebeplere bağlı bir sonuç olarak yorumlanmamalıdır. Sanayileşme, kentleşme, okullaşma, bireyselleşme gibi birbirine bağlı ve birbirlerini farklı şekillerde etkileyen pek çok etken ve süreç bu yapısal durumu ortaya çıkarmıştır. 

Türkiye'nin tarihinde de demografik yapıyı dönüştüren ve nüfusu öncelikli bir mesele haline getiren benzer süreçler yaşanmıştır. Selçuklu, Beylikler ve Osmanlı toplum modeli geleneksel tarım toplumu dinamiklerine dayanmıştır. Cumhuriyet de bu toplum modelinin devam ettiği 
bir gerçeklik üzerine kurulmuştur. Yaklaşık 900 yıl boyunca devam eden tarım toplumu yapılanması, şehirden çok köye, değişimden çok geleneksel alışkanlıkların sürekliliğine dayanmıştır. Türkiye’de yüzyıllardır devam eden bu modelin çözülmeye başlaması, köylerden kentlere hareketlilik, tarımda makineleşme ve çok partili hayata geçişle II. Dünya Savaşı sonrası şartlarda karşılık bulmuştur. 1950'li yıllardan itibaren şehirler büyümeye devam etse de köy ile kent arasında bağ göç eden ilk nesiller tarafından devam ettirilmiştir. Yine büyükşehirlerde yerel ve lokal etkileşimi sürdüren mekanizmalar var olmaya devam etmiştir. Özellikle gecekondular, yeni kurulan mahalleler ile hemşehrilik derneklerinin bu geçişte önemli sosyolojik mekanizmalar olarak işledikleri tespit edilebilir. Bu geçişte ev hanımı olmanın da önemli bir yeri vardır ki ailelerde çocuk sayısının fazla olmasında bu etki göz ardı edilemez. Ev hanımlığı, bu ara geçişte geleneği sürdürme ve değişime uyma bağlamında önemli bir ara form olarak değerlendirilebilir. 

1960'larda ve 1980'lerde yeni ve büyük göç dalgaları Türkiye'de nüfusun çoğunlukla şehirlerde yaşadığı bir değişime sebep olmuştur. İlk defa 1985 nüfus sayımında şehir nüfusu köy nüfusunu geçmiştir. 2000’li yıllarda ise büyükşehirlerdeki yoğunluğun daha da arttığı bir durum ortaya çıkmıştır. Bu süreklilik kırsalla bağları bir şekilde sürdüren mekanizmaların eski etkinliklerini kaybetmelerine ve şehirlerde ve büyükşehirlerde doğup büyüyen yeni nesillerde farklılaşmalara sebep olmuştur. 2000’li yıllar köy, kasaba ve küçük şehirlerde nüfusun azaldığı ve Türkiye’de kentleşmeden çok büyükşehirleşmenin hakim olduğu bir dönemdir. Bu dönemde her ilde üniversite açılması, özel üniversitelerin yaygınlaşması ve eğitimde okullaşmanın özellikle yükseköğrenim düzeyinde daha önceki dönemlerle kıyaslanamayacak şekilde artması, demografik değişimde eğitimin önemli etkilerine işaret etmektedir. Elbette bu değişim, büyükşehirleşmenin daha zor yaşama standartlarına sebep olan yeni ekonomik şartlar, kadın ve erkek için çalışma hayatının dönüşümü ve daha küçük konutlarda yaşama gibi birçok etkenle birlikte düşünülmelidir.

Türkiye'de aile ve nüfus konularında paniğe ve aceleye sebep olan bu durum, yakın dönemde yaşanan hızlı geçişin ve geleneksel yapının yeniden üretemeyişinin bir sonucu olarak yorumlanabilir. Ayrıca bu dönemde Türkiye’de ekonominin önce yükselişi ve ardından yaklaşık 7-8 yıldır istikrar sağlayamaması, evlenme ve aile kurma gibi kararlara doğrudan etki etmiştir. Örneğin küçülen konut tipinin ve dönüşen mahalle gerçekliğinin mekan ve zihniyet ilişkisi açısından geleneksel yapı ile ciddi bir kültürel mesafe üretme potansiyeli vardır. Büyükşehirlerde yaşama ve çocuk yetiştirme maliyeti, dede ve ninenin çocuğun sosyalleşmesinde daha tali figürlere ve aktörlere dönüşmesi bu değişimle doğrudan ilişkilidir.  

Türkiye, nüfusu itibariyle Avrupa’nın en kalabalık ülkesidir. Ayrıca bulunduğu bölgede Mısır ve İran’dan sonra en fazla nüfusa sahiptir. Türkiye’de mevcut demografik istatistikler dikkate alınarak yapılan nüfus projeksiyonlarına göre 2023 itibariyle %10’u geçen yaşlı nüfus oranı çok kısa bir süre içinde iki katına çıkacak ve 2050’den önce %20’yi geçecektir. Buna karşılık çocuk bağımlı yaş grubunda azalma eğilimi aynı hızda olmasa da devam edecektir. Çocuk ve yaşlı bütün bağımlı nüfus toplamının çalışma çağı nüfusunun (15 ile 64 yaş arası) yarısından az olduğu dönem demografik fırsat penceresi olarak tanımlanmaktadır. 2030 itibariyle ulaşılacak çocuk ve yaşlı nüfus oranları ile demografik fırsat penceresinin kapanacağı öngörülmektedir. Bu durum, çalışma hayatında önemli değişimlere sebep olacaktır. Yine bakıma muhtaç nüfusun yoğunluğu da düşünüldüğünde farklı alanlarda nitelikli göçmen ihtiyacının daha da artması ihtimali söz konusudur. Türkiye’de yakın dönemde yaşanan demografik değişim, belli kesimlerde çocuk ya da yaşlı bağımlılar için yabancı istihdamını yaygınlaştırmıştır. Türkiye yakın coğrafyasından, Asya ve Afrika ülkelerinden göç almaya devam etmektedir. Bu göçlerin bir kısmı geçici olsa da projeksiyonlar, bu eğilimi ve kalıcı göç süreçlerini hızlandırabilir. Ayrıca Türkiye’nin nitelikli insan kaynağından beyin göçü verme riski de devam etmektedir.  

Türkiye’de nüfus projeksiyonlarının ülke lehine yön değiştirmesi her şeye rağmen nüfus ve aile konularındaki mevcut durum analizleriyle uyumlu politikaların geliştirilmesine bağlıdır. Türkiye’nin koptuğu ve ayrıldığı bir tarım toplum modeline ve bu modele bağlı geleneksel yapıya dönmesi sosyolojik olarak mümkün değildir. Ancak mevcut durumu ortaya çıkaran bazı verileri etkilemek mümkündür. Her şeye rağmen Türkiye’de aile, büyük değer ve önem verilen bir kurum olmaya devam etmektedir ki bu gerçeklik politika üretme noktasında da önemlidir. Ancak küresel etkilere bağlı göç dalgalarının Türkiye’de demografik yapıyı etkilememesi de mümkün değildir. Bir şekilde Türkiye’nin daha fazla göçmenin kısa ya da doğrudan uzun süreli yerleşeceği bir ülke olma potansiyeli de göz ardı edilemez. Bu potansiyelin oluşmasında iç dinamiklerin de etkileri bulunmaktadır. Söz konusu demografik kritik eşik, Türkiye’de her konuda sadece değişimin değil dönüşümün de eşiğinde olmak anlamına gelmektedir.