Çin'in Tek Çocuk Politikası ve Göçe Kapalı Toplumsal Yapı

Çin’in son kırk yıldaki ekonomik performansı hiç kuşkusuz modern iktisat tarihinin en çarpıcı başarı hikayelerinden biridir. Yüz milyonlarca insanın yoksulluktan çıkarılması, dünyanın üretim merkezi haline gelinmesi ve teknoloji yoğun sektörlerde hızla yükselen ihracat kapasitesi, bu muazzam ekonomik büyümenin temel göstergeleridir. Ancak her büyüme hikayesi gibi Çin’in de uzun vadeye taşınması zor olan yapısal sınırları bulunmaktadır. Bugün Çin ekonomisini ileriye taşıması beklenen dragonun kanatlarında iki ciddi kırık var: Demografik gerileme ve göçe kapalı bir toplumsal yapı.  

Demografik gerileme: Düşürmek kolay, yükseltmek neredeyse imkansız 

Çin’in karşı karşıya olduğu en büyük yapısal sorunlardan ilki, dünyadaki en düşük 2. (Güney Kore’nin ardından) doğurganlık oranına sahip olmasıdır. Şekil 1’de görüleceği gibi 1965’te 6,61 olan toplam doğurganlık hızı sistematik olarak düşerek, en son açıklanan 2023 yılı verilere göre yaklaşık 0,99 seviyesindedir; bu, nüfusun kendini yenileme eşiği olan 2.1’in çok altındadır. Demografik iktisadın temel bulgularından biri şudur: Doğurganlığı düşürmek görece kolaydır, ancak bir kez düştükten sonra tekrar yükseltmek son derece zordur. Çünkü doğurganlık yalnızca ekonomik teşviklerle değil, sosyal normlar, kadınların yaşam beklentileri ve aile yapıları ile şekillenir. Çin’de 1957 yılından yaklaşık 2015 yılına kadar planlı devlet politikaları ile takip edilen “az çocuk” politikası, bir kez norm olarak yerleştikten sonra, devletin son yıllarda attığı çok çocuğu teşvik adımları bu eğilimi tersine çevirmekte şimdilik başarısız oldu. 

  

Tek çocuk politikası: Keyfi değil ama gaddar 

Tek çocuk politikası çoğu zaman irrasyonel ve keyfi bir uygulama gibi sunulur; oysa tarihsel bağlam dikkate alındığında bu politika, Çin’de yaşanan büyük kıtlıktan ve dönemin hakim iktisadi kalkınma anlayışından beslenmiştir.  

Çin’de 1950’lerde gönüllü aile planlaması kampanyaları uygulandı fakat bu yıllarda doğurganlıkta düşüşün aksine artış oldu. Gönüllü politikaların etkisiz olduğunun görülmesinden sonra devlet, çocuk sayısına daha çok ve keskin müdahale eder oldu.  

1958-61 yılları arasında, komünizmin üstünlüğünü kanıtlamak için Çin “Büyük İleri Atılım” politikasını uyguladı. Hızlı sanayileşme için tarımdan insan kaydırmaya dayanan bu politikanın en dehşetli sonucu, 1959-61 yılları Büyük Çin kıtlığı olarak bilinen hadisedir. Bu dönemde tarımsal hasılatın ülkenin nüfusunu doyuramaması nedeniyle bazı tahminlere göre en az 16 ile 30 milyon civarı insanın açlıktan ölmüştür. Bu deneyim Çin politika yapıcılarında bu kalabalık nüfusu doyurmanın büyük bir sorun olduğu fikri derinleşti ve doğum kontrollerine devlet müdahalesi daha da meşrulaştırdı.  

1965 yılına gelindiğinde aileler bir çocuk sahibi olmak istediklerinde “doğum izni”ne başvurmaları gerekti. Şehirlerde doğum kontrol yöntemleri kullanıp kullanılmadığı ve kadınların menstrüasyonları takip edilmeye başlandı. Menstrüasyonları takip etmenin arka planı, doğum izni olmadan hamile kalan kadınların bebekleri fazla büyümeden kürtaja yönlendirmekti. Bu akla ziyan ve kişisel özgürlüğü kısıtlayan uygulamalarla da olsa doğurganlık 1970’te 5,2 seviyesinden 1980’de 2,74’e düşürüldü. Bu dönemde Çin ekonomisi ciddi bir büyüme artışı göstermediğinden bu dönemdeki düşüş, devlet politikalarının etkinliğine verilebilir.  

1979’te Çin bütün ülkede şehirlerde yaşayan vatandaşlarının sadece 1 çocuk, kırsalda yaşayanların ise 2 çocuk sahibi olmasına izin veren “tek çocuk politikası”nı resmileştirdi. Şekil 1’de görüldüğü gibi 1980’de uygulamaya başlandıktan sonra hemen doğurganlıkta bir düşüş olmadı. Ancak 1990’lara gelindiğinde tek çocuk politikanın uzun vadeli etkileri ile doğurganlık 1,93’e düşürüldü.  

Tek çocuk politikasının bir diğer nedeni, dönemin hakim iktisadi anlayışıydı. Özellikle Avrupa’da yankı bulan Nüfus Bombası (The Population Bomb) gibi Neo-Malthusçu eserler, kontrolsüz nüfus artışının felaketle sonuçlanacağı fikrini güçlendirmişti. Bu fikir akımına göre, nüfus logaritmik artarken tarımsal hasılat aritmetik artıyordu. Bu durumda kıtlıklar kaçınılmazdı, o nedenle nüfus kontrolüne ihtiyaç vardı. Fakat zamanla bu fikrin aslında verimlilikteki iyileşme ile tarımsal hasıla ne kadar artış sağlanabileceğinin göz ardı edildiği göründü.  

Ayrıca, iktisadi kalkınma için çok önemli bir diğer unsur kişi başına düşen sermayeyi artırmak ihtiyacıydı. Kalabalık fakat yoksul bir nüfus, kendisine eşlik edecek yeterli sermaye olmadığında verimli üretim yapması mümkün değildi. Bu nedenle de doğurganlığı kısıtlamak hızlı sanayileşme arzusuna sahip o dönemde Türkiye dahil birçok devlete cazip ve gerekli göründü.  

Bütün bunlar hesaba katıldığında tek çocuk politikası tamamen “ipe sapa gelmez” bir fikir değildi. Ancak politikanın uygulanış biçimi son derece gaddarcaydı. Devlet, özellikle kadınların bedenleri ve özel hayatları üzerinde aşırı bir denetim kurdu; zorla kürtajlar, ağır cezalar ve sosyal baskılar bu politikanın toplumsal maliyetini çok artırdı. Bugün Çin’in yaşadığı demografik düşüş, yalnızca yanlış bir politika tercihini değil, toplumsal dokuyu zedeleyen müdahalelerin uzun vadeli bedelini de yansıtmaktadır. 

180 derece dönüş yeterli mi? 

Doğurganlığın ekonomik kalkınma, şehirleşme, kadınların eğitim seviyesinin artması, bireysel gelir seviyesinin artması gibi diğer ülkelerde de doğurganlığı düşüren süreçler ile düştüğünü gören Çinliler “tek çocuk politikasından” 2015’te vazgeçmiştir. İlk aşamada, 2015’te Çin’de herkesin 2 çocuğa sahip olmasına izin verilmiş, 2021’de ise 3 çocuğa sahip olmaya izin verilmiştir. Fakat çocuk sahibi olma oranlarında ise belirgin bir artış olmamıştır hatta düşüş devam etmiştir.  

Çin devleti düşüşü tersine çevirmek için ücretli doğum izinlerini artırdı, 2. ve 3. çocuk sahibi olanlara az da olsa nakit para desteği vermeye başladı. Bu miktarlar düşüşü geri döndüremeyince, 2025 yılı itibariyle 3 yaşının altında çocuğu olan ailelere 3,600 Yuan (20.000 TL) çocuk bakım destek yardımında bulunmaya başladı. Ayrıca evlilik oranlarının dipleri gösterdiğini gören karar alıcılar, evlilik izinlerini artırmayı da konuşmaya başladılar. Fakat ne kadar kişinin evlenip bu izinleri kullanacağı ise belirsiz.  

Nüfus artırmak için bazı eyaletlerde ise evlenmemiş olan kadınların da çocuk sahibi olmalarını teşvik etmek gündeme gelmiştir.  

Bir zamanlar kadınları zorla kürtaja götüren Çin devletinin bugünlerde kürtajı ve boşanmaları caydırmak yönünde tartışmalara başlaması not etmeye değer.  

Fakat bu politika değişiklikleri şimdilik işe yaramıyor gibi görünüyor.  

Nüfusun dönüm noktası 

Tarihsel bir eşik de çoktan aşılmıştır. Çin, uzun yıllar boyunca dünyanın en kalabalık ülkesi olmasına rağmen, 2022 itibarıyla nüfusu azalmaya başlamış, aynı yıl dünyanın en kalabalık ülkesi unvanını Hindistan’a kaptırmıştır. 

2024 yılı verilerine göre kabaca Hindistan 1,45 milyar nüfus ile Çin’in 1,41 milyar nüfusunun önüne büyük bir farkla geçmiştir. Bu yalnızca sembolik bir değişim değildir; küresel ekonomik güç dengelerinde de uzun vadeli bir kaymaya işaret etmesi beklenir. 

Göçe kapalı bir ekonomi: Kaçırılan dinamizm 

Çin’in ikinci büyük yapısal dezavantajı ise göçmenlere neredeyse tamamen kapalı bir ülke olmasıdır. Oysa tarihsel olarak bakıldığında, ABD başta olmak üzere pek çok gelişmiş ülke, göçmenlerin getirdiği emek, girişimcilik ve kültürel çeşitlilik sayesinde büyümüştür. Göç, yalnızca işgücü açığını kapatmakla kalmaz; göç alan ülke ile göç veren ülkeler arasında ticari bağları da güçlendirir. 

Çin’de ise göçmen kültürü ve farklılıklara tolerans son derece sınırlıdır. Hatta ülke sınırları içindeki etnik ve dini farklılıklara dahi (örneğin Uygur bölgesinde) tahammül gösterilememesi, Çin’in çoğulculuk kapasitesinin zayıf olduğunu ortaya koymaktadır. Bu durum, uzun vadede hem demografik daralmayı telafi edecek işgücü akışını engellemekte hem de küresel ekonominin sunduğu beşeri sermaye avantajlarından Çin’i mahrum bırakmaktadır. 

Teknolojiyle telafi edilebilir mi? 

Bununla birlikte Çin’in tüm bu sınırlamalara rağmen önemli bir avantajı da bulunmaktadır. Çin ekonomisinin ilk itici gücü ucuz işgücü iken, bugün ihracatın giderek daha büyük bir kısmı teknoloji ve sermaye ürünlerinden oluşmaktadır. Yapay zeka, yeşil enerji, ileri imalat ve dijital altyapı gibi alanlarda yapılan büyük yatırımlar, işgücü daralmasının ekonomik etkilerini kısmen telafi edebilir. Ancak bu telafinin bir sınırı vardır: Teknoloji, emeğin yerini tamamen alamaz; özellikle hizmetler, bakım sektörü ve yenilikçi girişimcilik alanlarında insan faktörü hala belirleyicidir. 

Türkiye’ye dersler 

Çin deneyimi Türkiye için de önemli dersler barındırmaktadır. En kritik ders şudur: Sosyal normlar bir kez az çocuk etrafında şekillendiğinde, çok büyük ekonomik destekler de verilse geri dönüş neredeyse imkansızdır. Doğurganlık politikaları kısa vadeli teşviklerle değil, uzun vadeli toplumsal beklentilerle ve değer yargılarıyla belirlenir. İkinci olarak, Türkiye’de de güçlü bir göçmen karşıtlığı yerleştiğinde kaçırılacak fırsatın büyüklüğü anlaşılmalıdır. Fakat göçmen karşıtlığı norm olursa ve toplum göçmenler ile gelecek çeşitliliğe kapatılırsa, bu durumda kalkınmanın tek yolu, sermaye ve teknoloji yoğun üretimi artırmak, verimlilik artışını merkeze alan bir kalkınma stratejisi benimsemektir. Bunun da yapılabilirliği ile ilgili iyi düşünmek gerekir.  

Sonuç olarak, dragon hala güçlüdür, ancak kırık kanatlarla ne kadar yükselebileceği artık belirsizdir.