Arap Kamerası Belgeseli ve Yeni Arap Sineması

Afrika sinemaları üzerine bir giriş yapılacak ise o halde burada bazı önemli belgesellerin izlenmesi gerektiği söylenebilir. Konuyla ilgili bazı önemli filmler kronolojik olarak şöyledir: İlki Ferid Boughedir’in Caméra d’Afrique (Afrika Kamerası, 1983) olup bu film bazı kaynaklarda adıyla Twenty Years of African Cinema yani Afrika Sinemasının Yirmi Yılı olarak geçer. Boughedir, Arap Sinemaları’nın 20 yıllık geçmişinden yola çıkarak bu sinemaların en önemli yönetmenlerini yakın takibe alıyor, onların belli başlı filmlerinin en etkileyici bölümlerinden anekdotlar aktarıyor.  İkinci belgesel Afrikalı akademisyen ve yönetmen Manthia Diawara ve Afrikalı yazar Ngugi Wa Thiong’o’nun birlikte hazırladığı 1994’teki Sembene: The Making of African Cinema”dır. Üçüncüsü Frederique Cifuentes’in Cinema in Sudan: Conversations with Gadalla Gubara (2008) ve sonuncusu da Samba Gadjigo ve Jason Silverman’nın Sembene! (2015) adlı ufuk açıcı filmidir.

Bu belgesellere beşincisini ekleyeceksek Tunuslu yönetmen Ferid Boughedir’in 1987 yapımı Arap Kamerası’nı (Camera Arabe) dahil edebiliriz. Boughedir’in filmi, ticari ve devlet destekli propaganda filmlerinin yerini alan ‘Yeni Arap Sineması’nın ortaya çıkış serüvenini, gelişimini ve bağımsız sinemacıların verdikleri mücadeleyi konu edinir. 20. yüzyılın ortalarından 1980’lerin ortalarına kadar uzanan bir dönemde, Arap sinemasının kimlik arayışı, dönüşümü ve var olma mücadelesi anlatılmaktadır. Belgesel ayrıca sinemayı sadece bir eğlence aracı olarak değil, aynı zamanda toplumsal değişimin, siyasi bilincin ve kültürel ifadenin güçlü bir aynası olarak ele almaktadır. 

Arap Kamerası belgeseli, Arap siyasetçilerin fotoğrafları, çeşitli gösteri ve mitinglerle başlayıp Mısırlı ünlü şarkıcı Ümmü Gülsüm’ün şarkısıyla devam eder. Şarkının sözleri, bir tür marş niteliği taşıyan, kolektif bilinç ve idealizm üzerine inşa edilmiş bir anlatı sunar. Gülsüm’ün burada, bireysel eylemlerin ötesinde, ortak bir hedefe ulaşmak için bir araya gelmiş bir topluluğun (gençlik, halk, öncü birlik) duygusuna ve kararlılığına değindiği söylenebilir. Esasında bir yönüyle Arap Birliği düşüncesine bariz vurgular vardır. Gülsüm, Arap dünyası için önemli bir figür ve Mısır’ın Arap sanatındaki ağırlığının bir göstergesi ise Arap Kamerası buna başka bir bilgi daha ekliyor: Arap halkının sinemalarda izlediği filmler uzun bir müddet sadece Mısır’dan gelir.

Mısır sinemasının önemli yönetmen ve yapımcıları arasında gelen Salah Abou Seif, Henri Barakat, Kamel El Sheikh, Tewfik Saleh, Shadi Abdessalam ve Youssef Chahine (Yusuf Şahin) gibi isimlerin filmleri Arap izleyiciler için oldukça önemli bir yerde durmaktadır. Yusuf Şahin’in belgeseldeki sözleri ise oldukça dikkat çekicidir:

“Bana göre üçüncü dünya İngiltere, Fransa, Amerika’dır! Birinci dünya benim! Burada yedi bin yıldır varım!”

Şahin’in bu tavrı Batı merkezli “üçüncü dünya” kavramını tersyüz ederek sömürgeci Batı ülkelerini asıl “üçüncü dünya” olarak tanımlamaktadır. Öte yandan kendi kadim medeniyetini (Mısır’ı) “birinci dünya” ilan etmektedir. Bu söz, anti-sömürgecilik, medeniyetler arası hiyerarşiyi reddetme ve Doğu’nun Batı karşısında konumlandırılmasına meydan okuma anlamı taşımaktadır.

Belgeselde sinema filmlerinde görev alan birçok oyuncu, teknisyen, yardımcı yönetmen adı zikredilir ki, burada Cezayir, Fas, Mısır ve Ortadoğu kökenli isimlerin varlığı göze çarpar. Özellikle Yusuf Şahin’in Serçe (Al-Asfūr, 1972) filminde, içinde bulunduğu köklü sinema geleneğini selamladığı ve Serçe gibi politik bir filmi hayata geçirirken kurduğu Pan-Arap dayanışması gözler önüne serilmektedir. Bununla birlikte Arap Kamerası, Şahin’in Serçe’si, Altı Gün Savaşı (1967) sonrası Mısır toplumunun yaşadığı travmaya, siyasi hayal kırıklıklarına ve direniş temalarına da vurgu yapmaktadır. 

Arap Kamerası, 1940’lı yıllardan itibaren Mısır sinemasının egemenliğinin altını çizer ve bu sinemanın, 1952 öncesi için “Rüya Fabrikası Dönemi” olduğunu ortaya koyar. Uzun yıllar boyunca Arap dünyasının tek sesi olan Mısır sineması, izleyicileri günlük hayatın gerçeklerinden uzaklaştırarak, “sihirli bir halı” misali fantazyaya kaçışı simgeleyen müzikaller ve melodramlar üretmiştir. 1952 Mısır Devrimi sonrasında gerçekçi sinemanın doğuşu başlar. Cemal Abdünnasır’ı iktidara getiren 1952 Devrimi, sinemada da bir kırılma noktasını teşkil eder. Bu dönemde Yusuf Şahin gibi öncü yönetmenlerin, Mısır’ın toplumsal sorunlarına daha duyarlı, gerçekçi bir sinema dili geliştirmeye başladıkları ifade edilir. Şahin’in toplumsal tabulara meydan okuyan 1958 yapımı Bab el-Hadid (Kahire İstasyonu), bu yeni anlayışın en önemli örneklerinden biri olarak kabul edilir. 

Kuzey Afrika’da Tunus, Fas ve Cezayir’in bağımsızlığı sonrası, Mısır’dan farklı bir sinemanın doğmasına olanak tanır. Bu yeni sinema, bağımsızlık mücadelesini, sömürgecilik karşıtı direnişi ve kurtarılmış toprakların onurunu kutlayan yönüyle öne çıkar. Ancak bu süreçte 1967 Arap-İsrail Savaşı, büyük bir hayal kırıklığına sebep olur ve savaşın yarattığı büyük askeri ve psikolojik yenilgi, Arap milliyetçiliği ve birliği hayallerini paramparça eder. Bu durum, entelektüellerde derin bir sarsıntıya ve güven kaybına yol açar. İşte Arap Kamerası belgeseli, bu umutsuzluğu ve kafa karışıklığını en iyi yine Yusuf Şahin’in Serçe filmi üzerinden aktarır. Belgeselde bir diğer önemli ayrıntı ise Filistin meselesi ve bunun sinemaya yansımasıdır. Filistin’in işgali ve Filistinlilerin yaşadığı trajedi, yeni Arap sinemasının önemli temalarından biri haline gelir. Yeni Arap sineması, başarısına rağmen büyük bir ekonomik engelle de karşı karşıyadır. Gerçek bir film dağıtım ağının olmayışı bu engeli ifade eder. Zira sinema salonları yabancı filmlerin egemenliğindedir ve devlet desteği de yetersizdir. Yönetmenler bu zorluklara karşı bir formül bulma ve birleşme adına 1966’da Kartaca Film Festivali’ni başlatırlar. Arap ve Afrikalı sanatçıların bir araya geldiği bu organizasyon, fikir alışverişinde bulunmak ve yeni sinemanın sesini duyurmak için hayati bir platform haline gelir.

Arap sinemasında dönüşüm

1970’lerden itibaren Arap sineması, geçmişteki ulusal mücadeleleri yüceltmekten vazgeçmeye, gündelik hayatın sorunlarına ve toplumun çelişkilerine yönelmeye başlar. Bu anlamda en önemli temalardan biri, kadının toplumdaki konumu ve yaşadığı kısıtlamalar olur. 70’li yıllar devlet desteğinin azaldığı ve baskıcı tutumlar nedeniyle birçok yönetmenin Batı’ya (Avrupa’ya) sürgüne gittiğine değinen Arap Kamerası, bazı Filistinli ve Lübnanlı yönetmenlerin sürgünde yaşamalarına rağmen ülkeleriyle bağlarını koparmadığına ve düzenli olarak ülkelerine gidip film çekmeye devam ettiklerini not düşer. Belgeselde sinema çalışmalarının siyasal ve toplumsal meseleler etrafında şekillendiği ve değiştiği de anlatılmaktadır. Camp David Anlaşması, Enver Sedat’ın Kudüs ziyareti, İsrail’in meşruiyetinin ilanı, Arap milliyetçiliğinin temelindeki “ulusal kimlik” kavramını kökünden sarsar. Bu gelişmeler, bir ihanet olarak algılanır ve Arap birliği hayalleri tamamen biter. 1982’de Lübnan’ın işgaliyle birlikte Arap’ın, kim olduğunu dahi sorgulanmaya başlanır. 

Burada bahsi edilen büyük hayal kırıklıklarının ardından sinema, politik angajmandan uzaklaşarak bireyin iç dünyasına, çocukluğa, geçmişe ve kaybolan değerlere yönelir. Yine burada Mısırlı yönetmen Yusuf Şahin’in 1979 yapımı İskenderiye... Niçin? filmi bu içe/öze dönüşün bir habercisi olarak düşünülebilir. 

Arap Kamerası adlı belgesel, “Arap sineması” kavramını ele alırken, Kuzey Afrika ülkelerini (Mısır, Tunus, Fas, Cezayir) bu sinemanın ayrılmaz bir parçası olarak ele alır. Bu ülkeler hem coğrafi olarak Afrika kıtasında yer alır hem de kültürel olarak Arap dünyasının bir parçasıdır. Dolayısıyla belgeselde ele alınan çeşitli gelişmeler, olay ve hikayeler Afrika’nın bir parçasının sinema tarihini gözler önüne serer. Belgeselde, Arap sinemacıların sadece kendi aralarında bir dayanışma içinde yer almadıkları, Afrikalı meslektaşlarıyla da dayanışma içinde oldukları vurgulanır. Nitekim Kartaca Film Festivali, “Afrikalı ve Arap ülkelerinden” gelen sinemacıları bir araya getiren bir platform olma özelliğiyle anlatılır ve bu festival, Arap sinemasının kendisini kıtasal bir bağlamın içinde konumlandırdığını gösterir.

 Belgeselin vurguladığı üzere sömürgecilikten kurtulma, bağımsızlık mücadelesi, kimlik arayışı ve toplumsal eleştiri gibi temalar yalnızca Arap sinemasına ait değildir. Bu temalar aynı zamanda, 1960’lar ve 70’lerdeki Üçüncü Dünya Sineması ve bağımsızlık sonrası Afrika sinemasının da ana temaları olarak karşımıza çıkar. 

Belgesel, yeni Arap sinemasının, kendisinden önce gelen ve tüm Arap dünyasına egemen olan “büyük ağabey” olarak da nitelendirilen Mısır sinemasından farkını ortaya koyar. Sonuç olarak “Arap Kamerası”, Arap sinemasını Afrika’nın bir parçası olarak ancak kendine has dinamikleri, tarihi ve kültürel bağları olan bir bütün içinde ele alan, son derece değerli bir tarihsel ve eleştirel bir belgesel olma özelliğine sahiptir.