Afrika’nın Silah Pazarı 10 Yılda Nasıl Değişti?

Kuzey Afrika ülkeleri, uzun zamandır Afrika’nın en büyük silah ithalatçıları listesinde yer alıyor. Ancak yaşanan jeopolitik değişiklikler, silahlanma yarışında Kuzey Afrika ile kıtanın geri kalanı arasında büyük bir uçurum yarattı.  

Mısır, 2013-2023 yılları arasındaki 10 yıllık dönemde en fazla silah ithal eden Afrika ülkeleri arasında ilk sırada yer aldı. Kahire’nin toplam silah alımları yaklaşık 13,344 milyar dolara ulaştı, bu da kıtadaki toplam silah satışlarının yüzde 44,1’ini oluşturuyor.  

Cezayir ise toplam satışların yüzde 28.4’i olan 8,601 milyar dolarlık alımla bu listede ikinci sırada yer alırken, Fas yüzde 10.2 oranını oluşturan 3,097 milyar dolar değerinde anlaşmayla üçüncü sırada bulunuyor.  

Bu rakamlar, Kuzey Afrika ülkelerinin, silah ithalatında diğer Afrika bölgelerine kıyasla önde olduğunu gösteriyor.  

Afrika’nın en çok silah ithal eden ilk 10 ülkesi arasında yer alan Kuzey Afrika ülkelerine silah tedarikinde Batılı ülkeler başı çekiyor.  Bu bağlamda ABD, toplam 2,15 milyar dolarlık satışla Mısır’ın en büyük tedarikçisi oldu. Ayrıca Fransa Mısır’a 3,9 milyar dolar, İtalya 1,2 milyar dolar ve Almanya 2 milyar doların üzerinde silah satışı gerçekleştirdi. Rusya ise, sadece Mısır’a yaptığı yaklaşık 3,5 milyar dolarlık satışla doğu kampından Kuzey Afrika ülkelerinin en önde gelen silah tedarikçisi oldu. Yine Cezayir de Afrika’da Rusya’dan silah ithalatı yapan ülkeler listesinin başında yer aldı.  

Diğer yandan, Kuzey Afrika ülkelerinin askeri harcamalarını artırmasında jeopolitik gelişmelerin büyük bir rolü var. Mısır’daki Süveyş Kanalı ve Fas ile İspanya arasındaki Cebelitarık Boğazı gibi stratejik deniz yollarının varlığı, bu ülkeleri küresel ticaret ve savaş gemilerinin hareketi için hayati noktalar haline getiriyor.  

Dahası, bu ülkeler ekonomik kapasitelerini arttıran ve silah anlaşmalarının finansmanına katkıda bulunan geniş doğal kaynaklara sahip.  

Bir başka açıdan, Fas ve Cezayir arasında yükselen gerilim, bölgedeki silahlanma yarışının başlıca nedenlerinden biri olarak görülüyor.  

Karşı karşıya kaldıkları jeopolitik rekabetler ve sınır anlaşmazlıkları, her iki ülkeyi de caydırıcılık dengesini sağlamak amacıyla askeri yeteneklerini geliştirmeye itiyor.  

Cezayir’de de benzer şekilde, Sahel bölgesinde, özellikle Mali ve Nijer’de silahlı faaliyetlerden kaynaklanan güvenlik tehditleri, ülkenin güney ve doğu sınırlarındaki zorluklarla başa çıkmak için askeri harcamaların artmasına neden oluyor.  

Öte yandan, Avrupa ülkeleri, silah ihracatından büyük ekonomik getiriler elde etmekle beraber Kuzey Afrika’daki siyasal sistemlerin istikrarını artırmayı amaçlıyor.  

Bu, bölgedeki göçmenlere barınma imkanı sağlayacak merkezlerin inşasının yanı sıra yasadışı göçle mücadele için güvenlik iş birliğinin desteklenmesini içeren daha geniş bir stratejinin parçası olarak görülüyor.  

Aşağıdaki haritada yer alan rakamlar, Afrika’daki silah ithalatının 2013-2023 yılları arasındaki dağılımının milyonlarca dolar olduğunu gösteriyor ve son 10 yılda kıtanın kuzeyi ile diğer bölgeler arasındaki büyük uçurumu vurguluyor.  

Afrika Boynuzu bölgesinde bir düzineden fazla ülkenin askeri üssü bulunmasına rağmen, yabancı silah alımları, kıtadaki diğer ülkelere ve coğrafi bölgelere kıyasla düşük.  

Kızıldeniz’in girişindeki kritik konumu nedeniyle bir odak noktası olan Cibuti, birçok yabancı askeri tesise ev sahipliği yapıyor. Örneğin ABD, Fransa ve Çin’in Cibuti’de askeri üsleri bulunuyor. Bu durum, silah alımları ile yabancı askeri üslerin varlığı arasında ters bir ilişki olduğunu gösteriyor.  

Mısır ve Cezayir’in silah alımları Almanya, İtalya ve İspanya’yı Afrika’nın silah ihracatçıları arasında ilk sıralara taşıdı  

Almanya ve İtalya’nın son 10 yılda Mısır ve Cezayir’e yönelik silah satışlarında görülen artış, bu ülkeleri Afrika’ya yönelik silah ihracatında ön plana çıkardı. Stratejik bağlar ve güvenlik öncelikleri, Kuzey Afrika ülkelerine silah ihracatının yönlendirilmesinde kilit rol oynadı. Bu kapsamda, Almanya’nın Kuzey Afrika ülkelerine yaptığı silah satışları 2016’dan bu yana artış gösterdi.  

Söz konusu dönemde Cezayir’e 563 milyon dolarlık ihracat yapan Almanya, Mısır’a ise 215 milyon dolarlık satış gerçekleştirildi.  

Almanya, 2020’den bu yana Mısır’a yıllık silah satışlarını istikrarlı bir şekilde sürdürerek 2020’de 285 milyon dolara, 2021’de 388 milyon dolara ve 2022’de 275 milyon dolara çıkardı. Ancak bu satışlar, 2023 yılında önemli bir sıçrama yaşayarak, 546 milyon dolara ulaştı.  

Cezayir ise 2018-2023 yılları arasında Almanya’dan yıllık 48 milyon dolar değerinde ithalat yaptı.  

Son 10 yılda Mısır, 2 milyar dolardan fazla toplam satışla Almanya’dan silah ithalat eden ülkeler listesinin başında bulunurken, Cezayir ise 919 milyon dolarla ikinci sırada yer aldı.  

Diğer yandan, İtalya’nın Kuzey Afrika’ya yaptığı satışlar 2020’den itibaren önemli bir artış gösterdi. İtalya, 2020 yılında Mısır’a 514 milyon dolar değerinde silah satarken, bu rakam 2021’de 590 milyon dolara yükseldi. Böylece Mısır, son on yılda toplam 1,26 milyar dolar silah alımıyla İtalyan silahlarını ithal eden ülkeler listesinde ilk sıraya, Cezayir ise yaklaşık 477 milyon dolarlık alımla ikinci sıraya oturdu.  

Almanya ve İtalya’nın Kuzey Afrika ülkelerine yönelik silah ihracatındaki artış, bu satışlar ile Avrupa ülkelerinin güvenlik öncelikleri arasındaki bağlantıyı yansıtıyor. Bu çerçevede Almanya ve İtalya, bölgedeki siyasi rejimlerin istikrarını desteklemeyi ve Avrupa ülkeleri için büyük bir sorun olan yasadışı göçle mücadele için güvenlik iş birliğini arttırmayı hedefliyor.  

Aşağıda yer alan, Almanya ve İtalya’nın Afrika ülkelerine yaptığı silah ihracatı gösteren harita, bu ihracatın kıtanın geri kalanına kıyasla göreceli olan ağırlığını vurguluyor.  

Almanya’nın son 10 yılda silah ihraç ettiği ülkelerin haritası

İtalya’nın son 10 yılda silah ihraç ettiği ülkelerin haritası

İspanya'nın son 10 yılda silah ihraç ettiği ülkelerin haritası 

Diğer taraftan uçaklar ve silahlı insansız hava araçları (SİHA), son 10 yılda Afrika’da en çok aranan silahlar haline geldi.   Bu bağlamda Afrika, 2013-2023 yılları arasındaki son 10 yılda, kıtada en çok talep gören uçak ve SİHA’ların ithalatında önemli bir artışa tanık oldu. Yaklaşık 10,64 milyar dolara ulaşan bu alımlar, Afrika’daki toplam silah satışlarının yüzde 34.9’unu oluşturdu. Bu oran, artan bölgesel güvenlik ve askeri zorluklar ışığında, Afrika ülkelerinin savunma ve saldırı kabiliyetlerinin geliştirilmesinde uçak ve SİHA’ların önemini gözler önüne seriyor.  

Savaş gemileri ise toplam askeri anlaşmaların yüzde 28,8’ini oluşturan 8,77 milyar dolarlık satışla ikinci sırada yer aldı. Bu da bize, Afrika ülkelerinin su yollarını güvence altına almak, korsanlık ve yasadışı göçle mücadele etmek, deniz sınırları üzerinde kontrol ve egemenliklerini kabul ettirmek için kıta ülkeleri arasındaki rekabet bağlamında beklenen zorluklar ve tehditlere ayak uydurmak için deniz kuvvetlerini geliştirmeye olan ilgisini gösteriyor.  

Zırhlı araçlar da iç çatışmalar ve sınır tehditleri karşısında artan askeri araç ihtiyacını yansıtan, toplam satışların yüzde 17,6’sına ulaşan 8,77 milyar dolarlık bir satın alımla üçüncü sıraya yerleşti.  

Son olarak füzeler, toplam satışların yüzde 9,3’ünü oluşturan 2,82 milyar dolar ile dördüncü sırada yer aldı.  Bu da füzelerin, hem saldırı hem de savunma kabiliyetlerinin geliştirilmesinde kullanıldıklarını ortaya koyuyor.  

Öte taraftan, Rusya, 2013-2023 yılları arasındaki son on yılda kıtaya yapılan toplam silah satışlarının yüzde 20,6’sını oluşturan 6,3 milyar dolarlık toplam satışla, Afrika’ya yönelik uçak ve SİHA tedarikçileri listesinde ilk sırada yer aldı. Bu rakam, Rusya’nın Afrika ülkelerini silahlandırmada, özellikle de artan güvenlik sorunlarını ele almak için kilit bir araç olan uçak ve SİHA’lar aracılığıyla oynadığı önemli rolü gösteriyor.  

Savaş gemileri açısından ise Fransa, Afrika’daki toplam silah satışlarının yüzde 9,7’si olan 2,9 milyar dolarlık toplam satışla en büyük tedarikçi oldu. Bu durum da Fransa’nın bölgede devam eden nüfuzunu ve özellikle kıtanın batısı ve kuzeyindeki Afrika ülkelerinin donanma kabiliyetlerini desteklemedeki rolünü ortaya çıkarıyor.  

Zırhlı araçlarda ise ABD toplam 2,4 milyar dolarlık satışla lider tedarikçi konumunda bulunuyor. Bu liderlik konumu, Afrika ülkelerinin kara çatışmalarında kabiliyetlerini arttırmak ve yerel ve bölgesel tehditlerle başa çıkmak için ABD teknolojisine olan güvenini ortaya koyuyor.  

Satılan diğer silahlar arasında, deniz, hava ve kara sektörlerinde askeri kabiliyetlerin artırılması için tamamlayıcı nitelikte olan sensörler (604 milyon dolar), toplar (299 milyon dolar) ve uydular (250 milyon dolar) bulunuyor.  

Güvenlik sorunlarının artmasıyla uçak ve savaş gemilerinin öncelik kazandığı bir dönemde, bu rakamlar Afrika’nın silah talebindeki çeşitliliğini gözler önüne seriyor.  

Aynı zamanda, hızlanan siyasi ve güvenlik değişimleri bağlamında kıtanın stratejik ihtiyaçlarını karşılamak için büyük güçler arasındaki uluslararası rekabeti de gösteriyor.  

Aşağıdaki grafikte, 2013 ile 2023 yılları arasındaki son 10 yılda gerçekleşen toplam satışların milyon dolar cinsinden değeri ve yüzdesi görülüyor. 

Türkiye ve Çin, son üç yılda Afrika’ya en çok SİHA ihraç eden ülkeler olarak öne çıktı.  

Örneğin Fas, Çin’den 14 adet, Cezayir ise 24 adet SİHA aldı. Söz konusu iki ülkenin silah anlaşmaları, gelişmiş CH-4 ve Wing Loong I modellerini içeriyor olabilir.  

Diğer yandan Kenya Çin’den 9, Mısır 4, Nijerya 3 ve Etiyopya ise açıklanmayan bir sayıda uçak satın aldı.   

Türkiye’ye gelirsek, ülkenin son beş yıldır artan bir oranda Afrika ülkelerine ihraç ettiği SİHA’lara büyük ilgi gösteriliyor. Bu bağlamda Fas, Nisan 2021’de Türkiye’den 70 milyon dolar değerinde 13 adet Bayraktar TB2 SİHA satın aldı.  

Etiyopya ise Türkiye'den savunma ve hava ithalatını önemli ölçüde artırdı. Ocak-Kasım 2020’de 235 bin dolar olan bu ihracat, Bayraktar TB2 SİHA’ların alımları nedeniyle 2021 yılında 94,6 milyon dolara yükseldi.  

Aynı zamanda Libya da 2019 yılında Trablus’un Halife Hafter güçlerine karşı savunulması ve şehre uygulanan kuşatmanın kırılmasında önemli rol oynayan Bayraktar TB2’leri teslim aldı.  

Türkiye’den Bayraktar TB2 SİHA’lar alan bir diğer ülke olan Nijerya ise ayrıca Mayıs 2021’de Asisguard firmasından ilk milli silahlı drone olan SONGAR’dan 10 adet satın aldı.  

Kuzey Afrika ülkelerinden Tunus da Eylül 2021’de Türkiye’den ilk parti SİHA’ları teslim aldı.  

Tüm bunların yanı sıra birçok Afrika ülkesi, Türk SİHA’larını satın alma konusundaki isteklerini birçok kez dile getirdi.  

Stockholm Uluslararası Barış Araştırmaları Enstitüsü (SIPRI) tarafından son 10 yıla ilişkin yayınlanan istatistikler, Afrika ülkelerinin karşı karşıya kaldıkları tehditlere karşı caydırıcı bir güç oluşturmak ya da yerel olarak karşılaştıkları çatışmaların çözümünü hızlandırmak için ileri teknoloji edinme arzusunu ortaya koyuyor.  

Silahlı operasyonlar ve zorlu çatışma ortamlarında yüksek verimlilikleri nedeniyle ABD ve Rus zırhlı araçlarına olan talep de arttı. Bu durum hem ABD hem de Rusya’nın, müttefik ülkelerin kara operasyonlarını destekleme veya özellikle de Sahel bölgesinde hizmet veren paramiliter ve askeri şirketler aracılığıyla yardım etme konusunda istekli olduklarının bir göstergesi.  

Son olarak aşağıdaki grafik de 2013 ve 2023 yılları arasındaki son on yılda silah türü ve toplam değer açısından Afrika’ya en çok ihracat yapan ülkelerin toplam silah satışlarını gösteriyor.