Afrika Tarihinde Ajami Belgelerden Zulu Mektuplarına Yazılı Kaynaklar

Afrika tarihindeki en çarpıcı diplomatik ve kişisel yazışmalardan bazılarını ele alan bu kısa yazımızda, Afrikalı liderlerin özgürlük ve bağımsızlık mücadelesi görülür. Bunların en erken döneme ait olanlarından sırasıyla Kongo Kralı I. Afonso’nun Portekiz Kralı’na mektupları (1526), George Washington Williams’ın Belçika Kralı II. Leopold’a açık mektubu (1890), Patrice Lumumba’nın eşine son mektubu (1960) ve Etiyopya İmparatoru II. Menelik’in İtalya ile ilgili yazışmaları adeta Afrika tarihinin son 400 yılını özetler mahiyettedir. Bu belgeler, Afrika’nın Avrupa sömürgeciliği karşısındaki direniş, eleştiri ve bağımsızlık mücadelesini yansıtan temel birincil kaynaklardır. 

Afrika kıtası, 15. yüzyıldan 20. yüzyıla uzanan dönemde Avrupa güçleriyle yoğun diplomatik etkileşimler yaşamıştır. Bu etkileşimler genellikle eşitlikçi başlamış olsa da hızla sömürgeci bir yapıya dönüşmüştür. Aşağıda incelenen yazışmalar, bu dönüşümün farklı evrelerini belgelemekte ve Afrika liderlerinin sesini Avrupa’ya duyurma çabalarını göstermektedir. 

Afrika’dan tarihi yazışmalar 

Kongo Krallığı’nın Hristiyanlaşmış hükümdarı Afonso I, 1526’da Portekiz Kralı’na birden fazla mektup yazarak köle ticaretinin krallığını yok ettiğini belirtmiştir. En bilinen Temmuz 1526 tarihli mektupta şöyle der: 

“Ülkemizin birçok yönden yok olduğunu bilmelisiniz. Tüccarlarınız ve memurlarınız yerlilerimizi, soylularımızın oğullarını ve akrabalarımızı kaçırıp satıyorlar. Bu ticaret krallığımızı tamamen boşaltıyor.”  

Bu mektuplar, Afrika’dan gelen ilk sistematik köle ticareti eleştirilerindendir. Hristiyan bir kralın Avrupa’ya dini ve ahlaki ihanet suçlaması yöneltmesi bakımından da dikkat çekicidir. 

Amerikalı siyahi tarihçi ve aktivist George Washington Williams ise, Kongo Serbest Devleti’ndeki vahşeti belgeleyen ünlü açık mektubunda Leopold’u doğrudan suçlamıştır: 

“Majesteleri, elleriniz kana bulanmış durumda… Bu, tarihin en iğrenç sömürü hikayelerinden biridir.”  

Bu belge, insanlığa karşı suçlar teriminin ilk kullanımlarından biri olarak kabul edilir ve uluslararası baskının başlangıcı olmuştur. 

Yine, Etiyopya İmparatoru II. Menelik, 1889 Wuchale Antlaşması’nın İtalyanca ve Amharca versiyonlarındaki tenakuzu fark ettikten sonra antlaşmayı feshetmiş ve İtalya’ya sert mektuplar yazmıştır. Bu yazışmalar, 1896 Adwa Zaferi’nin diplomatik zeminini hazırlamıştır. Menelik’in tutumu, Afrika’da sömürgeci antlaşmalara karşı en başarılı direniş örneklerinden biridir. 

Bağımsız Kongo’nun ilk başbakanı Lumumba, hapiste yazdığı son mektupta hem kişisel acısını hem de kıtasal umudunu dile getirmiştir: 

“Tarih bir gün sözünü söyleyecek; Washington, Paris veya Brüksel’de öğretilen tarih olmayacak… Afrika kendi tarihini yazacak ve bu, şan ve haysiyet tarihi olacaktır.”  

Bu mektup, 1961’deki suikastından hemen önce yazılmış olup Afrika bağımsızlık mücadelesinin en dokunaklı kişisel ifadelerinden biridir. 

Batı Afrika’da Arapça/Ajami yazışmaların öne çıkan örnekleri 

Batı Afrika’daki Arapça ve Ajami yazışmalar, kıtanın entelektüel tarihinin en zengin ve az bilinen kısımlarından birini oluşturur. Ajami, Arap alfabesinin Hausa, Fulfulde, Wolof, Mandinka, Yoruba gibi yerel Afrika dillerine uyarlanmış hali olup, yabancı anlamına gelir. Bu sistem, İslam’ın 8-11. yüzyıllardan itibaren Sahra-altı Batı Afrika’ya yayılmasıyla gelişti ve hem dini hem seküler amaçlar için kullanıldı. Dua kitapları, tılsımlar, şiirler, biyografiler, aile kayıtları, ticari belgeler, siyasi yazışmalar ve kişisel mektuplar bunların başında gelmektedir. 

Batı Afrika’da binlerce el yazması korunmuş durumdadır. Bunlar Timbuktu, Kano ve Katsina, Sokoto Caliphate gibi merkezlerde üretildiler. Mesela, Usman dan Fodio (1754-1817) hem Arapça hem Fulfulde Ajami’de yüzlerce eser yazdı. Kızı Nana Asma’u (1793-1864) da Fulfulde ve Hausa Ajami’de şiirler, vaazlar ve kadınlara yönelik eğitim metinleri kaleme aldı. Cihadı teşvik eden, halkı mobilize eden eserler Endangered Archives Programme’da dijitalleştirilen koleksiyonlar arasındadır. 

Öte yandan Kano ve Katsina liderleri arasında Arapça/Ajami mektuplar, halifelik içindeki siyasi ve idari haberleşmeler önemlidir. Bu belgeler, halifeliğin kuruluşu, iç politika ve İslami reformları belgeleyen nadir kaynaklardır. Northwestern Üniversitesi Herskovits Kütüphanesi’nde 5 binden fazla Batı Afrika Arapça/Ajami el yazması mevcut olup bunlar arasında Fodio ailesinin yazışmaları öne çıkıyor. 

Wolof dilinde Ajami (Wolofal), ticari kayıtlar, aile mektupları, şiirler ve siyasi duyurular için kullanıldı. Boston Üniversitesi’nin African Ajami Library projesi, Wolof, Pulaar ve Mandinka Ajami belge dijitalleştirdi. Yine bunlar arasında kişisel yazışmalar ve kamu duyuruları vardır. Fallou Ngom’un çalışmaları, Ajami’nin sömürgecilik öncesi okuryazarlığı gösterdiğini vurguluyor. Fransızlar “illiterate” dediği topluluklar aslında zengin yazılı kültüre sahiptiler. Bu yazışmalar, İslam’ın yerel dillerle bütünleşmesini ve Afrika entelektüel tarihini göstermekle birlikte sömürgecilik öncesi okuryazarlığın bir kanıtıdır. 

Zulu krallarının mektupları ve yazışmaları 

Zulu Krallığı’nda yazılı kültür sözlü geleneklere dayalıydı. Shaka, Dingane ve Cetshwayo gibi liderler doğrudan mektup yazmazdı, ancak diplomatik yazışmalar tercümanlar aracılığıyla yapıldı.  

1879 Anglo-Zulu Savaşı öncesi ve sonrası Sir Bartle Frere, Lord Chelmsford gibi İngiliz yetkililerle yazışmalar mevcuttur. Cetshwayo, işgalcilere barış teklifleri ve şikayetler içeren mesajlar gönderdi ki; bazıları “karakterler kanla yazılmıştır” gibi ifadelerle tanımlandı. 1880’lerde sürgünde Londra’da kaldığı dönemde İngiliz politikacılara mektuplar yazdı.  “A Zulu King Speaks” (C. de B. Webb & J.B. Wright ed.) kitabında Cetshwayo’nun dikte ettiği tarih ve gelenek açıklamaları mevcuttur. 

Zulu kralı Dingane kaSenzangakhona’nın Voortrekker’larla 1837-1838 arası anlaşmaları mevcuttur. Dingane, İngilizce toprak devri belgesini imzaladı ancak anlaşmazlık Weenen Katliamı’na yol açtı. Yazılı belge olsa da Zulu tarafı bunu sözlü anlaşma olarak gördü. 

Zulu krallarının doğrudan el yazması mektupları nadirdir ve çoğu, “Further Correspondence Respecting the Affairs of Zululand” gibi İngiliz arşivlerinde korunmuş diplomatik yazışmalardır.  Bu bölgelerdeki mektuplar, Afrika’nın kendi sesini kaydetme çabasını yansıtır. Batı Afrika Ajami’si entelektüel zenginlik, Zulu ise direniş diplomasisi açısından çarpıcıdır. 

Sonuç 

Bu yazışmalar, Afrika tarihinin farklı dönemlerinde liderlerin Avrupa’ya karşı eşitlik, adalet ve egemenlik taleplerini ortaya koyar. Afonso’nun erken uyarısı, Williams’ın ifşası, Shaka Zulu’nun sınırlarını koruma çabası, Lumumba’nın vasiyeti ve Menelik’in meydan okuması, sömürgecilik karşıtı düşüncenin sürekliliğini gösterir. 

Kaynaklar 

• Thornton, John K. (çeviri). “Letter from the King of Kongo to King João III (July 6, 1526)”. Gilder Lehrman Institute of American History. 
• Williams, George Washington. “An Open Letter to His Serene Majesty Leopold II…” (1890). BlackPast.org ve UMass tam metin PDF. 
• Lumumba, Patrice. “Last Letter to Pauline Lumumba” (Aralık 1960). Friends of the Congo ve AFRonline.org. 
• “Treaty of Wuchale” (1889). Britannica ve Wikipedia (çeviri ve bağlam). 
• Ek kaynaklar: World History Commons, BlackPast.org, DW.com (Afonso biyografisi).