Trump’ın İran’ı Ekonomik Olarak İzole Etme Tehdidi: Tahran’ın Başlıca Ticaret Ortakları

İran Dışişleri Bakanlığı Perşembe günü, Başkan Donald Trump yönetiminin İslam Cumhuriyeti’ne uygulamakla tehdit ettiği sıkılaştırılmış yaptırımları “ekonomik terör” ve “insanlığa karşı suç” olarak nitelendirdi.

Bakanlık açıklamasında şu ifadelere yer verildi: “Hiç kuşkusuz, İran’a yönelik ve her İran vatandaşının temel insani haklarını hedef alan ekonomik yaptırımlar, ekonomik terörün ve insanlığa karşı suçların açık bir örneğidir.” Açıklamada, bu yaptırımlardan sorumlu olanların “bu tür ağır suçları işledikleri için yargılanmayı ve cezalandırılmayı hak ettikleri” de vurgulandı.

Trump’ın İran’a yönelik ekonomik savaş açma ve ülkeyi benzeri görülmemiş biçimde izole etme tehdidi, Tahran ile ticari ilişki içinde olan ülkeler açısından ciddi sonuçlar doğurabilir. Trump, İran’ı destekleyen her ülkenin ekonomik sonuçlarla karşılaşacağı uyarısında bulundu. 

Çin

İran petrolünün en büyük alıcısı konumundaki Çin, Trump tehdidini hayata geçirirse alımları nedeniyle Washington’dan ek baskıyla karşılaşabilir. Son on yılda Çin, çoğunlukla İran petrolünü işleyen ve ABD ile sınırlı bağlantısı bulunan rafinerilerden oluşan korunaklı bir sistem oluşturdu.

Reuters’ın aktardığına göre bu ticarete dahil rafineri kaynakları ve tüccarlar, Çin’e ulaşan İran petrolünün uzun süredir Malezya menşeli, son dönemde ise Endonezya menşeli olarak pazarlandığını belirtti. Söz konusu petrol, izlenmesi güç bir aracılar zinciri aracılığıyla ve Çin para birimiyle ödeme yapılarak kapalı bir döngü içinde el değiştiriyor.

ABD Hazine Bakanlığı nisan ayında, milyarlarca dolarlık İran petrolü satın alan bağımsız bir Çin rafinerisine yaptırım uyguladı ve Çinli bankaları İran petrol ticaretini kolaylaştırmaları hâlinde ikincil yaptırımlarla tehdit etti.

Çin Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Lin Jian, gazetecilere yaptığı açıklamada şunları söyledi: “Yaptırımlar ve baskı sorunu çözmez. Çin, tüm tarafları meseleyi siyasi ve diplomatik yollarla çözmek için sorumlu adımlar atmaya davet ediyor.”

İran petrol sevkiyatlarının yüzde 80’inden fazlası Çin’e yönelirken, Çinli bağımsız rafineriler yaptırım kapsamındaki bu petrolü indirimli fiyatlarla satın alarak avantaj sağlıyor. Kpler analitik şirketinin tahminlerine göre Çin, 2025 yılında günde ortalama 1,38 milyon varil İran petrolü satın aldı. 

Birleşik Arap Emirlikleri

BAE, tarihsel olarak İran’ın en önemli ekonomik yaşam damarlarından biri oldu. Dubai bankaları uzun yıllar boyunca İran bağlantılı büyük mevduatlar tuttu; bu mevduatların önemli bir kısmı şu anda ABD yaptırımları kapsamında dondurulmuş durumda.

BAE, savaş öncesinde İran’ın en büyük ticaret ortakları arasında yer alıyordu. Dünya Ticaret Örgütünün en güncel verilerine göre BAE, 2024 yılında İran’ın ithalatının yüzde 30’unu karşıladı; bu rakam toplam 21 milyar dolara ulaştı. Veriler aynı zamanda BAE’nin 2024’te İran ihracatının yüzde 13’ünü oluşturduğuna da işaret ediyor. BAE Ekonomi Bakanlığı verilerine göre iki ülke arasındaki petrol dışı dış ticaret 2024’te 6,6 milyar dolara ulaştı; bu ticaretin büyük bölümü yeniden ihracat niteliği taşıyor.

BAE bu hafta, Tahran’ın füze tehdidini de kapsayan askerî tırmanmayı gerekçe göstererek İran ile tüm mali ve ekonomik işlemleri bir sonraki duyuruya kadar askıya aldığını açıkladı. Bu gelişme, iki ülke arasındaki gergin ilişkileri yeniden gündeme taşıdı. 

Türkiye

Türkiye ile İran arasında önemli ekonomik ilişkiler bulunuyor. Türkiye, İran’dan doğal gaz ithal ederken İran’a mamul ürün ihraç ediyor. Türkiye, İran ile ticaretini kısmaya yönelik herhangi bir eğilim sergilemedi. İkili ticaret yıllık bazda yaklaşık 5 ila 6 milyar dolar düzeyinde seyrediyor; Türkiye’nin İran’a ihracatı ise bu rakamın yaklaşık 3 milyar dolarını oluşturuyor.

Türkiye doğal gaz ihtiyacının neredeyse tamamını ithalat yoluyla karşılıyor; İran bu bağlamda toplam gaz ithalatının yüzde 13’ünü sağlayan önemli bir kaynak konumunda. 

Irak

Resmî Irak ticaret verilerine göre Irak’ın İran ile ticareti 2025’te 10 milyar doları aştı. İlişkinin temelini İran’ın Irak pazarına yönelik gıda, tüketim malları ve çeşitli ürün ihracatı oluşturuyor.

Irak Ticaret Bakanlığında İran ile ticari faaliyetleri yakından takip eden yetkili Muhammed Kerim, 2026’da savaşın başlamasının ardından ticaretin gerilediğini belirtti. Kerim’e göre savaş, bölgesel güvenlik risklerini artırdı, başlıca sınır kapılarında aralıklı aksaklıklara yol açtı ve taşıma maliyetlerini yükseltti. Kerim, bu koşulların yanı sıra mal hareketini etkileyen tedarik zinciri bozulmalarının sınır ötesi ticaretin hacmini ve güvenilirliğini düşürdüğünü, buna karşın iki ülkenin önemli ticaret ortakları olmayı sürdürdüğünü vurguladı.

Enerji, ilişkinin belirleyici bir boyutunu oluşturuyor. Iraklı enerji yetkilileri, Irak’ın elektrik üretiminde kullandığı doğal gaz karşılığında İran’a yılda 4 ila 5 milyar dolar ödediğini ifade ediyor. İki Iraklı enerji yetkilisi, ABD’nin Irak’a yönelik olası yeni yaptırımlarının Bağdat’ı ciddi bir ikileme sürükleyebileceğini belirtti. Mevcut kısıtlamalar Irak’ı ödemeleri kısıtlı hesaplar üzerinden yapmaya zorlarken, İran’a enerji ödemelerini sürdürmek ile ABD yaptırımlarından kaçınmak arasında denge kurmak giderek güçleşiyor. 

Umman

Umman, İran ile 1979 İslam Devrimi’nden öncesine uzanan dostane ilişkilerini uzun süredir koruyor. Maskat, İran ile diğer ülkeler arasında, aralarında ABD’nin de bulunduğu, sıklıkla arabuluculuk rolü üstleniyor.

İki ülke arasındaki ticari ilişkiler son yıllarda büyüdü. Umman Ulusal İstatistik ve Bilgi Merkezi verilerine göre toplam mal ticareti 2025’te 1,5 milyar dolara ulaştı; bu yılın ilk dört ayında ise 345 milyon dolar olarak gerçekleşti. 

Pakistan

Analistler, İran ile ticaret yapan ya da İran’a destek sağlayan ülkelere yönelik olası bir ABD adımının Pakistan için ağır bir darbe olabileceğini vurguluyor. İslamabad ile Tahran, ikili ticareti 10 milyar dolara çıkarma taahhüdünde bulunmuştu.

Önceki İran yaptırımlarının ardından iki ülke arasındaki resmî ticaret yakın zamana kadar durma noktasına geldi. Ancak gayriresmî ticaret, her iki yöndeki ihracat ve ithalatı gayriresmî istatistiklere göre yaklaşık 4 milyar dolara taşıdı. Haziran ayında imzalanan İslamabad Geçici Anlaşması’nın ardından ticari iş birliğini genişletme çabaları hız kazandı. Pakistan ile İran, yıllardır gayriresmî kanallar aracılığıyla petrol, buğday, pirinç, canlı hayvan ve ilaç ticareti yapıyor. 

Hindistan

Hindistan’ın İran ile ticareti, Washington’ın Tahran’a yönelik yaptırım baskısını sürdürdüğü 2020 yılında sert biçimde geriledi. İkili ticaret, 2019-2020 mali yılında bir önceki yılın 17 milyar dolarından üçte ikiden fazla düşerek yaklaşık 4,8 milyar dolara indi. Hindistan Ticaret Bakanlığı verileri, sonraki yıllarda düşüşün devam ettiğini ortaya koyuyor; 2025-2026 mali yılında ticaret 1,63 milyar dolara geriledi.

Bu rakamın büyük bölümünü 1,3 milyar dolarlık Hindistan ihracatı oluşturuyor; Yeni Delhi başlıca tahıl, çay, kahve ve baharat gönderiyor. Yeni Delhili yetkililer daha önce bu ihracatın insani gerekçelerle sürdürüldüğünü ve herhangi bir yaptırım kapsamı dışında tutulması gerektiğini savunmuştu. 

Ermenistan

Resmî Ermeni istatistiklerine göre İran ile ticaret 2025’te 768 milyon dolara ulaştı; bu rakam Ermenistan’ın toplam dış ticaret hacminin yüzde 3,6’sına karşılık geliyor. 2026’nın ilk yarısında ise ikili ticaret yüzde 8,4 artışla 371,4 milyon dolara yükseldi. Bu dönemde ihracat yüzde 6 azalarak 42,8 milyon dolara gerilerken, ithalat yüzde 12 artışla 336,9 milyon dolara çıktı.

Ermenistan’ın dış ticaretinin yaklaşık yüzde 20’si İran üzerinden geçiyor. İki ülke arasında “gaz karşılığı elektrik” takas anlaşması bulunuyor. Ermenistan, İran’ın sağladığı gazı elektrik üretiminde kullanıyor; üretilen elektriğin bir kısmı İran’a geri gönderilirken bir kısmı da yurt içinde tüketiliyor. 

Azerbaycan

Azerbaycan Devlet Gümrük Komitesi verilerine göre Azerbaycan ile İran arasındaki ticaret, Ocak-Haziran 2026 döneminde bir önceki yılın aynı dönemine kıyasla yüzde 4,5 artarak 299,1 milyon dolardan 312,6 milyon dolara yükseldi. Azerbaycan’ın İran’dan ithalatı yüzde 1,5 artışla 297 milyon dolara çıkarken, İran’a ihracat 2,4 kat artarak 6,4 milyon dolardan 15,6 milyon dolara yükseldi. İran, Azerbaycan’ın toplam ithalatındaki payını 2025’in aynı dönemindeki yüzde 2,54’ten 2026’nın ilk yarısında yüzde 3,56’ya taşıdı. 

 

Kaynak: Alaraby