Küresel Ekonomide Stagflasyon Riski: 100 Dolarlık Brent ve Fed’in Faiz Açıklaması

Enerji sevkiyatındaki bu büyük aksama, küresel ticaretin omurgasını oluşturan Petrodolar Sistemi’ni derinden sarsarken uluslararası ticaretteki hacmi de daraltıyor. Bu hacim daraldığında, ülkelerin birbirine mal satıp alması zorlaşır; fabrikalar daha az üretim yapar ve küresel ekonominin çarkları yavaşlar.

Şimdi ise piyasaları bekleyen çok daha tehlikeli bir tablo var: Uzun süredir Fed’den faiz indirimi beklenirken, şartların tersine dönmesiyle birlikte bankanın yeniden faiz artırmak zorunda kalabileceği ihtimali göze çarpıyor.

Faiz, dolar ve enerji

Piyasalar genellikle "faiz artarsa enflasyon da artar" şeklinde yaygın bir yanılgıya düşse de işin aslı çok farklı. Faiz, talebi baskılamak için artar. Ekonomide bu durum, aşırı hızlanan bir araca basılan fren gibidir. Araç hızlandığı (enflasyon arttığı) için frene basılır ve sonuçta araç yavaşlar (enflasyon düşer).

Olası bir faiz artırımı hamlesi, beklentilerin aksine doları küresel piyasalarda yeniden güçlendirirken; enerji maliyetlerinden beslenen kronik bir enflasyonu yani kalıcı hayat pahalılığını beraberinde getiriyor.  

Amerikan hükûmetinin artan faizlerle birlikte borçlanma ve bütçe dengesini sağlamakta zorlanacağı bu süreç; ABD için stagflasyon riskini tetiklerken, tamamen dolar tekelinde dönen küresel ekonomiyi de bu bağımlılığın getirdiği devasa kur ve borç baskısı yüzünden tek kutuplu sistemin yarattığı girdapta zorlu bir hayatta kalma mücadelesine sürüklüyor.

Boğazdaki tıkanıklık ve tırmanan petrol fiyatları, küresel sanayinin ve ticaretin çarklarını yavaşlatıyor. Şirketler ve ülkeler artan enerji faturaları nedeniyle ticaret hacimlerini küçültürken, dolara olan yapısal talep de bu daralmadan payını alıyor.

Diğer taraftan, Fed’in faiz artırma ihtimaliyle birlikte dolar küresel para akışını kuruturken, tavan yapan petrol fiyatları enerji maliyeti kaynaklı maliyet enflasyonunu (cost-push inflation) körüklüyor. Yani para piyasalarında dolar güçlenirken, sokakta ve üretimde para biriminin alım gücü eriyor.

Krizin gölgesinde küresel ekonomi

Bu küresel ekonomik denklemin merkezindeki ABD, para biriminin küresel gücü ile iç dengesizlikler arasında sıkışıp kalmış durumda. Hükûmetin gelir-gider dengesini sağlaması, yüksek borçlanma maliyetleri yüzünden neredeyse imkânsız hâle geliyor.

ABD’nin artan borç yüküyle başa çıkabilmek için yüksek faiz oranlarını sürdürmesi, ticareti ve yatırımları yavaşlatarak ekonomik durgunluk riski yaratıyor. Aynı süreçte Hürmüz Boğazı'nın kapalı kalmasıyla fırlayan enerji maliyetleri, üretimi pahalılaştırarak fiyatların artmasına yol açtığı için ülkenin hem büyümenin durduğu hem de enflasyonun kalıcılaştığı stagflasyon girdabına çekilmesi kaçınılmaz görünüyor.

Makroekonominin en korkutucu kabuslarından biri olan stagflasyon, pratik bir örnekle şöyle özetlenebilir:

İşlerin durduğu bir kasabada herkesin işsiz kaldığını, kimse para harcayamadığı için dükkânların zarara uğradığını hayal edin. Ekonomik büyümenin durduğu ve durgunluğun hâkim olduğu bu döneme iktisatta “stagnasyon”, yani “durgunluk” denir.

Normal şartlarda bu durumda fiyatların ucuzlaması gerekir. Ancak tam o sırada kasabaya gelen elektrik ve yakıt fiyatları fırladığı için mal üretmek imkânsızlaşır. Sonuçta halkın cebinde para yokken ekmek ve süt gibi temel gıda fiyatları durmaksızın artar:

İşte hem durgunluğun hem de hayat pahalılığının aynı anda yaşandığı bu çıkmaza stagflasyon denir.

Tarihsel olarak bu durumun en net örneği 1970’lerdeki Petrol Krizi’dir. O dönemde OPEC’in uyguladığı ambargoyla enerji fiyatları patlamış, Amerikan ekonomisi hem sıfır büyüme hem de çift haneli enflasyon sarmalına kapılarak yıllarca bu durumdan çıkış yolu aramıştı. Bugün Hürmüz Boğazı'nın kapalı kalması ve enerji maliyetlerinin tavan yapması, dünyayı 1970'lerin o karanlık tablosuna yeniden yaklaştırıyor.

Normalde merkez bankaları büyüme yavaşladığında faiz indirir, enflasyon arttığında ise faiz artırır. Ancak bugün hem enerji fiyatlarının tavanda olması hem de enflasyonu dizginlemek için faizlerin yukarı çekilme zorunluluğu, ABD ekonomisini büyümeden mahrum bırakan bu kısır döngüye hapsediyor.

Faiz artışıyla birlikte doların değer kazanması, bir yandan kendi ekonomisini zor durumda bırakırken, diğer yandan küresel ticaretteki dolara olan aşırı bağımlılık nedeniyle ülkeler arası ticaretin yavaşlamasına yol açıyor.

Amerikan ekonomisindeki bu sarsıntı, gelişmekte olan ülkeler başta olmak üzere tüm küresel sistemi sert bir hayatta kalma mücadelesinin içine çekiyor. On yıllardır tek kutuplu bir finansal düzenin merkezinde yer alan ve tüm ticaretin dolar üzerinden yürüdüğü bu sistem, kriz ortamında piyasalardaki para akışının daralmasına yol açıyor.

Gelişmekte olan ülkeler, tamamen dolar tekelinde dönen bu sistemde hem varil başına 100 doları aşan petrol faturalarını ödemek hem de dış borçlarını çevirmek için piyasadan kıt olan doları bulmak zorunda. Bu durum merkez bankası rezervlerini hızla eritir ve ülkeleri iflasın eşiğine getirir.

Fed’in olası faiz artırımı hamlesi, yüzeyde doların küresel değerini geçici olarak yukarı taşısa da altında yatan Hürmüz krizi ve tavan yapan petrol fiyatları sistemin zayıf noktalarını gözler önüne seriyor.

Doların merkezde olduğu bu kırılgan sistem, derinleşen enerji şoklarıyla sarsılırken; küresel ekonomi, tedarik zincirlerindeki tıkanıklıkların ve derinleşen borç krizlerinin tetiklediği bir stagflasyon girdabına doğru sürükleniyor.