Küresel Borç Krizi Derinleşiyor: Arap Ülkelerinin Gelirleri Faiz Ödemelerine Gidiyor
05.11.2026 - 10:46 | Son Güncellenme: 05.11.2026 - 10:46
Geçtiğimiz ekim ayının başında ABD'nin on yıllık hazine bonosu getirisi yüzde 5,35'e ulaştı; bu, 2002'den bu yana görülen en yüksek seviyeydi. Otuz yıllık tahvillerin getirisi ise yaklaşık yüzde 5,7'ye çıktı. Bu haber, ilk bakışta yalnızca Wall Street'teki yatırımcıları ilgilendiren teknik bir ayrıntı gibi görünebilir. Ancak gerçekte borç yükü altında inleyen her ülkenin bütçesini doğrudan etkiliyor; çünkü ABD hazine bonoları küresel borçlanmanın "referans fiyatı" niteliğinde. Her ülke, bu orana kendi risk priminin eklenmesiyle borçlanıyor ve bu prim piyasaların o ülkeye yönelik risk algısını yansıtıyor.
Bu yükselişin arkasında, İran'a yönelik savaşın ardından enerji fiyatlarının tetiklediği enflasyon, GSYİH'nin yaklaşık yüzde 5,8'ine ulaşan ve piyasaları tahvillerle dolduran ABD bütçe açığı, uzun vadeli borcu elinde tutmak için daha yüksek getiri talep eden yatırımcılar yatıyor. Bunun sonucunda Japonya, İngiltere ve Fransa'da tahvil getirileri yıllardır görülmemiş seviyelere yükseldi.
Gelişmekte olan ülkelerde ise hem yeni borçlanmanın hem de vadesi gelen borçların yeniden finansmanının maliyeti arttı. Sermaye çekmek de zorlaştı; zira yatırımcılar güvenli liman arayışına girdi ve yüksek riskli ülkeler, yatırımcıyı elde tutabilmek için yerel faiz oranlarını yükseltmek zorunda kaldı.
Ülkelerdeki mevcut durum
Bu faiz artışı, kamu harcamalarının yönetimini de karmaşık hale getiriyor. Örneğin Mısır, 2025/2026 mali yılı bütçesinde yalnızca borç faizlerine yaklaşık 2,3 trilyon Mısır lirası (41 milyar dolara denk) ayırdı. Bu rakam, öngörülen 3,1 trilyon liralık toplam devlet gelirinin yaklaşık dörtte üçüne eşit; yani Mısırlı bir vatandaşın ödediği her liranın neredeyse dörtte üçü alacaklılara gidiyor. Ürdün'de ise 2026 bütçesinde faiz ve taksitleriyle birlikte borç servisi, kamu gelirlerinin yaklaşık yüzde 70'ine ulaşıyor; yalnızca faizler bile gelirlerin beşte birine yakın bir pay tutuyor. Sorun yalnızca borcun büyüklüğünde değil, maliyetinin yüksekliğinde de yatıyor.
Tunus'ta borç servisi gelirlerin yaklaşık yüzde 44'ünü tüketiyor, kamu borcu ise GSYİH'nin yaklaşık yüzde 81'ine ulaşmış durumda. 2023'ten bu yana Uluslararası Para Fonu ile sürdürülen müzakerelerin tıkanması ve dış finansman kapılarının daralmasıyla hükümet doğrudan merkez bankasına başvurdu; 2025'te yaklaşık 2,3 milyar dolar borçlandı ve 2026'da 3,7 milyar dolarlık olağanüstü bir kredi planlıyor. Bu durum, Tunus'un zaman kazanmaya çalıştığını ve baskıyı genel bütçeden para birimine ve fiyatlara kaydırdığını gösteriyor.
Lübnan ise erteleme ve mali mühendislik yolunun mantıksal sonu olarak öne çıkıyor. 2019'da ekonominin çöküşü ilan edilmeden önce faizler, kamu harcamalarının yaklaşık üçte birini yutuyordu; devlet, aldığı borçların faizini ödemek için yeniden borçlanıyordu. Sonunda mart 2020'de ödemeleri durdurdu. Bugün faiz faturasının düşük görünmesinin nedeni, para biriminin değer kaybetmesi ve devletin ödemeyi durdurmasının bütçede gerçek tabloyu gizlemesi. Bedelini ise tasarrufları buharlaşan mevduat sahipleri ve maaşları eriyen memurlar ödedi. Temerrüt, maliyeti ortadan kaldırmıyor; yalnızca bunu bütçeden doğrudan halkın cebine taşıyor.
Buna karşılık Fas, nispeten farklı bir tablo çiziyor; faizler gelirlerin yalnızca yüzde 6'sını aşmıyor, toplam borç servisi ise yaklaşık yüzde 15 düzeyinde. Bunun arkasında daha geniş bir vergi tabanı, iç piyasaya dayalı ve uzun vadeli borçlanma ile daha çeşitlenmiş bir ekonomi yatıyor. Körfez'de ise Bahreyn gelirlerinin yaklaşık üçte birini faizlere harcarken, Umman ciddi mali reformlar sayesinde faiz yükünü gelirlerin yaklaşık yüzde 8'ine kadar düşürmeyi başardı.
Bu mesele yalnızca Arap bölgesiyle sınırlı değil. Birleşmiş Milletler Ticaret ve Kalkınma Konferansı'nın (UNCTAD) bu yıl yayımladığı "Borçlar Dünyası" raporuna göre, gelişmekte olan ülkelerde faiz faturası 2010'da 363 milyar dolarken 2025'te yaklaşık 1 trilyon dolara yükseldi. Elli bir gelişmekte olan ülke, sağlık veya eğitime harcadığından daha fazlasını faizlere harcıyor.
İşin çelişkili yanı şu: Bu ülkeler, nüfus artışına yanıt vermek, altyapı tesislerini iyileştirmek ve yüksek genç işsizliğiyle mücadele etmek için daha fazla harcama yapmak zorundayken, aynı zamanda artan borç riskiyle boğuşuyor. Üstelik vergi tabanlarını kolayca genişletemiyorlar; çünkü kayıt dışı ekonomi faaliyetlerin ve istihdamın büyük bölümünü içinde barındırıyor, orta sınıf enflasyon dalgaları ve para birimi değer kayıplarıyla eriyor, tüketim vergilerinin artırılması ise önce yoksulları vuruyor ve sosyal istikrarı tehdit ediyor.
Kamu harcamalarının verimsizliği de sorunu daha da derinleştiriyor. Uluslararası Para Fonu'nun çalışmalarına göre gelişmekte olan ülkelerde kamu yatırımının değerinin ortalama üçte biri, kötü planlama, uygulama ve satın alma süreçleri yüzünden heba oluyor. Buna devlet kurumlarının şişkinliği, hak sahiplerine ulaşmayan destekler, zarar eden kamu şirketleri ve ekonomik değil siyasi gerekçelerle hayata geçirilen büyük projeler de ekleniyor. Harcamaların verimliliği düştüğünde, borç alınan her birim paranın etkisi azalıyor, borçlanma ihtiyacı sürüyor ve bu cehennemi döngü kendini yeniliyor.
Bu veriler ışığında, söz konusu ülkelerin bekleme lüksü yok; kamu harcamalarının verimliliğini artırmakla işe başlamaları gerekiyor. Bu da performans ölçütlerine dayalı kapsamlı harcama değerlendirmeleri yapmak, kamu ihale sistemlerini reforme etmek ve büyük projeleri onaylanmadan önce bağımsız fizibilite değerlendirmesine tabi tutmak anlamına geliyor. Aynı şekilde, gelirleri oran artışıyla değil adaletle güçlendirmek gerekiyor; zaten vergi ödeyenlere yeni yükler bindirmek yerine haksız muafiyetleri azaltmak, vergi kaçakçılığıyla mücadele için tahsilatı dijitalleştirmek, kayıt dışı ekonomiyi cezalar yerine teşviklerle kademeli olarak sisteme dahil etmek ve lüks gayrimenkuller ile kullanılmayan arazilere vergi getirmek mümkün.
Petrol zengini ülkeler için ise cari harcamaları petrol fiyatlarındaki dalgalanmalardan ayırmak, bolluk yıllarında zor zamanlar için tasarruf eden mali kurallar oluşturmak ve kriz gelmeden önce gelir çeşitlendirmesine gitmek gerekiyor. Irak ve Kuveyt'te olduğu gibi maaş ödemek için borçlanmak, reformu ortadan kaldırmıyor, yalnızca erteliyor.
Sonuç olarak, elverişsiz küresel koşullar altında kamu borcunun maliyetini düşürmek büyük bir meydan okuma oluşturuyor. Ancak aynı yolda ısrar etmek, geçmişte borç birikiminden kaynaklanan krizleri hatırlatan ağır bir çöküşten başka bir sonuç vermeyecek. Zor politikalar ve popüler olmayan kararlar içeren geçici çözümlere başvurmak yerine, borçlu birçok Arap ülkesinde izlenen mevcut yaklaşım, yatırım çekmek ve içinde bulundukları çıkmazdan kurtulmak için vazgeçilmez bir unsur olan mali sürdürülebilirliğin yokluğuna açıkça işaret ediyor.
Kaynak: Al-Araby Al-Jadeed Ekonomi