Bağdat’tan Küresel Petrol Piyasasına: OPEC’e Neden İhtiyaç Duyuldu?

Eylül 1960'ta dünyanın büyük petrol üreticileri çarpıcı bir çelişkiyle karşı karşıya kaldı. Petrol zenginliği kendi topraklarının altında yatarken, bu kaynak üzerindeki egemenlikleri büyük ölçüde ellerinden alınmış; üretim, fiyatlandırma ve pazarlama kararları büyük uluslararası şirketlerin kontrolüne geçmişti.

10-14 Eylül 1960 tarihleri arasında İran, Irak, Kuveyt, Suudi Arabistan ve Venezuela'nın temsilcileri Bağdat'taki El-Şaab Salonu'nda bir araya gelerek Petrol İhraç Eden Ülkeler Örgütü'nü (OPEC) kurdu. Bu adım, sonraki on yıllarda kaynak sahibi ülkeler ile petrolü çıkaran şirketler arasındaki ilişkiyi köklü biçimde değiştirecek ve üretici ülkelere küresel petrol piyasasındaki çıkarlarını savunmak için daha güçlü bir ortak zemin sağlayacaktı.

Aradan 66 yıl geçti. Buna rağmen OPEC, petrol fiyatları her hareket ettiğinde ya da üretici ülkeler arzı artırma veya azaltma kararı aldığında hâlâ manşetlerde. Ancak örgüt, bugün haberlerde zaman zaman yansıtıldığı gibi doğrudan "petrol fiyatını belirlemek" için kurulmadı. Hikâyenin merkezinde daha temel bir soru vardı: Devletin kendi mülkiyetindeki bir kaynakla ilgili kararı kim verecekti?

Şirketler piyasanın anahtarlarını elinde tutuyordu

1950'lerde "Yedi Kız Kardeş" olarak bilinen büyük uluslararası petrol şirketleri, çıkarımdan taşımaya, rafinajdan pazarlamaya kadar sektörün bütün halkalarında geniş bir nüfuza sahipti. OPEC'in kuruluş tarihçesine göre bu şirketler, çıkarılan petrol miktarını, petrolün kime satılacağını ve hangi fiyattan piyasaya sunulacağını büyük ölçüde kontrol ediyor; üretici ülkelerin hükümetleri ise bu kararlar üzerinde son derece sınırlı etkiye sahip bulunuyordu.

Gerginlik, petrol şirketlerinin ham petrolün "ilan fiyatlarını" tek taraflı olarak düşürmesiyle arttı. Bu fiyatlar, üretici ülkelerin gelirlerinin hesaplanmasında doğrudan belirleyiciydi. İlk indirim 1959'da gerçekleşti, Ağustos 1960'ta ise yeni bir indirim geldi. Her iki durumda da üretici ülkelerin hükümetleri karar sürecinin gerçek bir parçası değildi.

Dolayısıyla itiraz yalnızca fiyatın seviyesine değil, bu fiyatı değiştirme yetkisinin kimde olduğuna yönelikti.

Fikir Kahire'de başladı

Üretici ülkeler arasındaki işbirliği fikri Bağdat'ta başlamadı. Nisan 1959'da Kahire'de, İran ve Venezuela'nın gözlemci olarak katıldığı ilk Arap Petrol Kongresi düzenlendi. Burada dönemin Suudi Arabistan Petrol Bakanı Abdullah et-Tariki'nin görüşleri, yıllardır üretici ülkeler arasında daha güçlü koordinasyonu savunan Venezuelalı Juan Pablo Pérez Alfonzo'nun düşünceleriyle kesişti.

Kahire'deki yan toplantılarda "Maadi Anlaşması" olarak bilinen mutabakat şekillendi. Bu mutabakat, üretici ülkeler arasında istişareyi, petrol şirketlerinin tek taraflı kararlarına karşı ortak tutum geliştirilmesini ve imtiyaz anlaşmalarında daha iyi şartlar elde edilmesini öngörüyordu. Henüz bir örgüt yoktu ancak temel fikir ortaya çıkmıştı: Şirketler sınırların ötesinde ortak hareket ediyorsa, neden her ülke onlarla tek başına pazarlık etsin?

1960 yazındaki yeni fiyat indirimlerinin ardından koordinasyon fikri kurumsal bir yapıya dönüştü. Irak, üretici ülkeleri Bağdat'ta toplanmaya çağırdı. Siyasi sistemleri, ittifakları ve hesapları birbirinden farklı beş ülke, petrol konusunda ortak bir çıkar etrafında buluştu.

El-Şaab Salonu'ndaki toplantıda Suudi Arabistan'ı Abdullah et-Tariki, Venezuela'yı Juan Pablo Pérez Alfonzo, İran'ı Fuad Ruhani, Irak'ı Talat eş-Şeybani ve Kuveyt'i Ahmed Seyyid Ömer temsil etti. Beş gün süren görüşmelerin ardından OPEC, 14 Eylül 1960'ta resmen kuruldu.

Yeni örgüt, üyelerine piyasa üzerinde anında kontrol sağlamadı; büyük şirketlerin gücü de bir gecede ortadan kalkmadı. Ancak kalıcı bir koordinasyon kurumunun kurulması, üretici ülkelere toplu biçimde müzakere etme ve hareket etme kapasitesi kazandırdı.

Örgüt daha sonra misyonunu, üye ülkelerin petrol politikalarını koordine etmek, piyasalarda istikrarı desteklemek, üreticiler için düzenli gelir, tüketiciler için düzenli arz ve sektöre yapılan yatırımlar için adil getiri sağlamak şeklinde tanımladı.

Güç dengesi 1970'lerde değişti

Güç dengesinin gerçek anlamda değişmesi yıllar aldı. 1960'lar ve 1970'lerin başında üretici ülke hükümetleri, kendi kaynakları ve petrol şirketleriyle ilişkilerinin şartları üzerindeki kontrollerini adım adım genişletti. Küresel talebin artması ve sanayileşmiş ekonomilerin ithal petrole daha fazla bağımlı hale gelmesiyle üreticilerin kararları giderek daha fazla ağırlık kazandı.

Ardından Ekim 1973 Savaşı geldi ve dünyaya dengenin ne ölçüde değiştiğini gösterdi.

Burada OPEC ile Arap petrol hamlesini birbirinden ayırmak gerekiyor. 17 Ekim 1973'te Petrol İhraç Eden Arap Ülkeleri Örgütü (OAPEC) üretimi azaltma kararı aldı. Ardından bazı Arap ülkeleri, İsrail'e verdikleri destek nedeniyle ABD ve diğer bazı ülkelere petrol ihracatına ambargo uyguladı. ABD Dışişleri Bakanlığına bağlı Tarihçi Ofisinin resmi kayıtları da bu süreci doğruluyor.

Eş zamanlı olarak OPEC'in Körfez'deki üyeleri, petrolün ilan fiyatını büyük ölçüde artırma kararı aldı. Dolayısıyla yaygın biçimde "OPEC petrol ambargosu" olarak anılan gelişme, aslında birbiriyle bağlantılı birkaç farklı kararın birleşimiydi. Ambargonun kendisi OPEC'in bütün üyeleri tarafından alınmış bir karar değildi.

Buna rağmen siyasi ve ekonomik sonuçlar çok büyük oldu. Enerji fiyatları sıçradı, Batılı ülkelerde akaryakıt istasyonlarının önünde kuyruklar oluştu ve petrol arz güvenliği, ekonomi ve dış politikanın temel başlıklarından biri haline geldi.

Bağdat toplantısından 15 yıldan kısa süre sonra üretici ülkelerin artık piyasa kararlarını yalnızca pasif biçimde kabul eden taraf olmadığı açıkça görülüyordu.

OPEC petrol fiyatını nasıl etkiliyor?

Petrol küresel bir emtia. Fiyatı; arz ve talep dengesi, ekonomik büyüme, stok seviyeleri, savaşlar, yaptırımlar, piyasa beklentileri ve üreticilerin olası arz açıklarını telafi etme kapasitesi gibi birçok etkenin karşılıklı etkileşimiyle belirleniyor.

OPEC, üretim üzerinde doğrudan etkili olabiliyor. Üyeler arzı azaltma konusunda anlaştığında piyasa sıkılaşabiliyor ve fiyatlar desteklenebiliyor. Üretimin artırılması ise ters yönde etki yaratabiliyor. ABD Enerji Enformasyon İdaresi (EIA) de bu mekanizmanın bu şekilde işlediğini belirtiyor.

Ancak bu güç sınırsız değil. Etkinin boyutu, ülkelerin üzerinde anlaştıkları taahhütlere ne ölçüde uyduğuna, küresel talebin büyüklüğüne, OPEC dışı üreticilerin arzlarını artırma kapasitesine ve mevcut yedek üretim kapasitesine bağlı.

Bu nedenle OPEC fiyatı etkileyebilir ancak belirli bir rakam seçip bunu piyasaya dayatamaz.

Yeni rakipler OPEC'i zorladı

Bu sınırlama, küresel petrol üretim haritasının değişmesiyle daha görünür hale geldi.

OPEC dışındaki üreticiler bugün küresel arzın önemli bir bölümünü oluşturuyor. Özellikle şeyl formasyonlarından petrol çıkarılmasını mümkün kılan yeni teknolojiler, örgüt dışındaki ülkelerin üretimini artırmasına imkân verdi. Bunun en çarpıcı örneği, şeyl petrolü üretimindeki büyük artışla dünyanın önde gelen ham petrol üreticisi haline gelen ABD oldu.

Bu durum OPEC açısından açık bir sorun yarattı: Örgüt arzı kısmak amacıyla tek başına üretimini düşürdüğünde, diğer ülkeler üretimlerini artırarak OPEC üyelerinin bıraktığı pazar payının bir bölümünü ele geçirebilirdi.

Bu gerçeklik daha geniş bir işbirliği çemberini zorunlu hale getirdi.

OPEC'ten OPEC+'a

10 Aralık 2016'da OPEC ülkeleri, başta Rusya olmak üzere Kazakistan, Umman ve diğer bazı OPEC dışı üreticilerle bir araya gelerek "İşbirliği Bildirgesi" olarak bilinen düzenleme üzerinde uzlaştı.

Düzenlemenin başlangıcında OPEC üyesi ve OPEC dışı toplam 24 ülke yer aldı. Üreticiler, arz fazlası nedeniyle dengesi bozulan piyasayı yeniden dengelemeye yardımcı olmak amacıyla gönüllü üretim ayarlamaları üzerinde anlaştı. Bugün "OPEC+" olarak bilinen yapı bu çerçeveden doğdu.

Mantık, 1960'ta beş ülkeyi Bağdat'ta buluşturan düşünceden farklı değildi: Piyasa büyüdükçe, üreticilerin kararlarının ağırlığını koruyabilmesi için daha geniş bir koordinasyon çevresine ihtiyaç duyuluyordu.

Bu mekanizma bugün de işliyor. OPEC+ grubu üyesi Suudi Arabistan, Rusya, Irak, Kuveyt, Kazakistan, Cezayir ve Umman, 6 Eylül 2026'da yaptıkları toplantıda Ekim ayında Eylül 2026 için belirlenen üretim seviyelerini koruma kararı aldı. Yedi ülke ayrıca piyasa koşullarının aylık olarak gözden geçirilmeye devam edeceğini teyit etti.

Petrol kararını bugün kim veriyor?

Bağdat Konferansı'nın 66. yılında petrol kararını tek bir aktöre indirgemek artık mümkün değil.

OPEC ve OPEC+, üretimi yöneterek denklemin önemli bir bölümünü etkileyebiliyor. Ancak piyasa geçmişe kıyasla daha büyük ve karmaşık. Örgüt dışında büyük üreticiler, yeni çıkarım teknolojileri, variller fiziksel olarak piyasaya ulaşmadan önce beklentilere göre hareket eden finansal piyasalar ve küresel enerji karışımındaki daha geniş dönüşümler de bu denklemin parçası.

Beş ülke Bağdat'ta toplandığında, en önemli kaynaklarıyla ilgili kararların kendileri olmadan alınmasını istemiyordu. Altmış yılı aşkın süre sonra "Yedi Kız Kardeş" ile verilen mücadele değişmiş olsa da meselenin özü aynı kaldı: Petrole sahip olmak devlete kaynağı sağlıyor; bu kaynağı piyasada gerçek bir nüfuza dönüştürmek ise koordinasyon kurma ve arzı etkileyebilme kapasitesine bağlı.

Kaynak: Arap Araştırma ve Politika Çalışmaları Merkezi  (Alaraby)