Hava Üstünlüğü Neden Siyasi Zafer Anlamına Gelmiyor?

Modern savaşlarda ortaya çıkan şu tablo, neredeyse otomatik olarak savaşın sonucunun belli olduğu izlenimini yaratır: Savaş uçakları serbestçe hareket eder, radarlar devre dışı bırakılır, hava savunma bataryaları birbiri ardına ortadan kalkar, komuta merkezleri vurulur ve cephe hatlarının çok gerisindeki mühimmat depoları havaya uçurulur. Karşı taraf uçakların hedeflerine ulaşmasını engelleyemediğinde ise artık soru, askeri üstünlüğün kimde olduğu değil, bu üstünlüğün ne zaman zafere dönüşeceği olur.

Ancak savaş tarihi, gökyüzünü kontrol etmek ile savaşın siyasi sonucunu kontrol etmek arasında büyük bir mesafe bulunduğunu gösteriyor.

Hava gücü, askeri kapasiteyi felce uğratabilir, sahadaki dengeleri değiştirebilir, birlikleri koruyabilir, düşman açısından savaşın maliyetini artırabilir ve zaman zaman geri çekilmeye de zorlayabilir. Fakat savaş sonrasında hangi yönetimin işbaşına geleceğini tek başına belirleyemez, siyasi meşruiyet oluşturamaz, sahada kalıcı kontrol sağlayamaz ve bombardımana maruz kalan tarafın maliyet hesabını saldırganın beklediği şekilde yapacağını garanti edemez.

Dolayısıyla asıl çelişki, hava üstünlüğünün önemsiz olmasında değil; son derece büyük bir askeri gücün otomatik olarak siyasi sonuca dönüşmemesinde yatıyor.

Gökyüzünde üstün olmak ne anlama geliyor?

Askeri doktrin, hava sahasındaki kontrolü farklı seviyelere ayırıyor. Basit ifadeyle “hava üstünlüğü”, bir gücün belirli bir zaman ve bölgede operasyonlarını, düşmanın görevi engelleyecek ölçüde müdahale edemeden sürdürebilmesine olanak sağlayan kontrol düzeyini ifade ediyor. “Hava hakimiyeti” ise bunun daha ileri bir aşamasını oluşturuyor ve düşmanın etkili biçimde müdahale edemediği bir duruma işaret ediyor.

ABD Hava Kuvvetleri doktrini de hava üstünlüğünü, ihtiyaç duyulan zaman ve bölgede hareket serbestisi sağlayacak ölçüde kontrolün elde edilmesi şeklinde tanımlıyor. Aynı doktrin, hava sahası üzerindeki kontrolü karadaki hareket serbestisinin de önemli şartlarından biri olarak görüyor.

Bu tanım, hava üstünlüğünün hem önemini hem de sınırlarını ortaya koyuyor.

Gökyüzündeki kontrol; daha kapsamlı keşif yapılmasını, birliklerin korunmasını, ikmal hatlarının vurulmasını, savaş alanlarının birbirinden izole edilmesini, asker ve ekipman taşınmasını, komuta merkezleri ile derinlerdeki askeri altyapının hedef alınmasını mümkün kılıyor. Başka bir ifadeyle hava üstünlüğü, komutana rakibinin sahip olmadığı seçenekler sunuyor.

Buna rağmen söz konusu üstünlük sonuçta gücü kullanma özgürlüğü anlamına geliyor; bu gücün savaşın siyasi hedeflerine ulaşmak için nasıl kullanılacağını ise tek başına belirlemiyor.

Hedefi yok etmek, kararı değiştirmekten daha kolay

Bir radar tespit edilip imha edilebilir. Bir mühimmat deposunun, köprünün veya komuta merkezinin yeri belirlenebilir; ardından kullanılacak mühimmat, uçak ve saldırının gerçekleştirileceği uygun zaman hesaplanabilir.

Fakat savaşların asıl hedefi çoğu zaman vurulan bina değildir.

Amaç, bir hükümeti belirli bir bölgeden çekilmeye zorlamak, bir yönetimi saldırısını durdurmaya ikna etmek, düşmanı müzakere masasına oturtmak veya siyasi bir projeyi hayata geçirmesini engellemek olabilir. Bu noktada mesele artık hedefin vurulup vurulamayacağı değildir. Asıl soru şudur: Hedefin vurulması, istenen siyasi kararın alınmasını sağlayacak mı?

İşte bu soru çok daha karmaşıktır.

RAND Corporation'ın hava gücü ve zorlama stratejileri üzerine yaptığı bir çalışma, strateji oluşturulurken hedef seçiminin başlangıç noktası olmaması gerektiğine dikkat çekiyor. Öncelikle ulaşılmak istenen siyasi sonuç belirlenmeli, ardından rakibi davranışını değiştirmeye itecek mekanizma ortaya konulmalı ve sonrasında bu mekanizmayı harekete geçirebilecek askeri hedefler seçilmeli.

Başka bir ifadeyle bir saldırı askeri açıdan tamamen başarılı olurken siyasi açıdan tamamen başarısız olabilir.  

Bir köprünün imha edilmesi yönetimin kararını değiştirmiyorsa, vurulan komuta merkezine rağmen düşman merkezi olmayan bir yapıyla faaliyetlerini sürdürebiliyorsa veya kayıpların artmasına karşın karşı taraf geri çekilmenin maliyetinin savaşa devam etmekten daha yüksek olduğuna inanıyorsa, taktik başarı mutlaka siyasi baskıya dönüşmez.

Burada sensörlerin kolayca çözemeyeceği temel bir sorun ortaya çıkıyor: Düşmanın iradesi radar ekranında görünmez.

Gökyüzünü kontrol etmek, toprağı kontrol etmek değildir

Uçakların yapabileceklerinin doğrudan fiziksel bir sınırı da bulunuyor.

Bir uçak, belirli bir bölgede toplanan kuvvetleri vurabilir ancak saldırı sona erdikten sonra kavşakta kalıp bölgeyi kontrol edemez. Askeri bir mevziyi imha edebilir fakat çevredeki evleri arayamaz, bir devlet kurumunu günler boyunca koruyamaz, bölgeye dağılmış silahları toplayamaz veya yerel yönetimi işletemez.

Bu nedenle hava üstünlüğü, birçok savaşta karadaki güçlerin etkisini artıran bir unsur olarak öne çıkıyor.

Rakip düzensiz bir silahlı güç olduğunda sorun daha da belirgin hale geliyor. Geleneksel ordular; üsler, havaalanları, mühimmat depoları ve büyük askeri birliklere sahip oldukları için görece daha kolay tespit edilebiliyor. Silahlı gruplar ise daha küçük birliklere ayrılabiliyor, kamuflaj kullanabiliyor, yerleşim alanlarında hareket edebiliyor, tünellerden veya sivil yapılardan yararlanabiliyor ve havadan hedef alınabilecek izlerini azaltabiliyor.

Hava üstünlüğü bu yapıların faaliyetlerini daha zor ve maliyetli hale getirebilir. Ancak yerel ağlarını, insan kaynağı sağlayan mekanizmalarını veya siyasi hedeflerini kendiliğinden ortadan kaldırmaz.

Bu nedenle başarılı bir saldırının ardından sorulması gereken soru, çoğu zaman saldırının kendisinden daha önemli hale gelir: Sonrasında oluşan boşluğu kim dolduracak?

Kosova: Açık siyasi şartlarla gelen hava başarısı

NATO'nun “Müttefik Güç Harekâtı” 24 Mart'ta başladı ve 78 gün sürdü. Bu süre içerisinde NATO güçleri 10 bin 484'ü taarruz görevi olmak üzere 38 binden fazla sorti gerçekleştirdi. Yugoslavya Federal Cumhuriyeti, 10 Haziran'da askeri, polis ve paramiliter güçlerini Kosova'dan çekmeyi ve bölgeye uluslararası güvenlik ile sivil unsurların konuşlandırılmasını kabul etti.

Ancak harekâtın nasıl sona erdiğine bakıldığında yaşananları yalnızca “hava gücü kazandı” şeklinde tanımlamanın neden yetersiz kaldığı görülüyor.

Harekâtın açık biçimde tanımlanmış siyasi talepleri vardı ve askeri operasyonlara diplomatik süreç ile uluslararası baskı eşlik ediyordu. Çekilme kabul edildikten sonra Kosova, bombardımanların ortaya çıkardığı şartlara terk edilmedi. NATO öncülüğündeki uluslararası KFOR gücü bölgeye konuşlandırıldı ve bu askeri varlık bugün de devam ediyor.

Dolayısıyla hava gücü Belgrad'ın hesaplarını değiştiren temel unsurlardan biri oldu ancak daha geniş bir denklem içerisinde işledi: Belirli talepler, askeri baskı, uzlaşma ve ardından yeni düzeni sahada uygulayan bir kara gücü.

Kosova örneğinin önemi de burada ortaya çıkıyor. Bu deneyim, hava gücünün her zaman sonuç dayatabileceğini kanıtlamıyor; daha çok hava yoluyla uygulanan baskının hangi şartlarda başarıya daha yakın olduğunu gösteriyor.

Libya: Askeri dengeler, siyasi düzenin kurulmasından daha hızlı değişti

2011'de Libya'da ise farklı bir tablo vardı.

Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi, saldırı tehdidi altındaki sivillerin ve yerleşim bölgelerinin korunması için gerekli tüm tedbirlerin alınmasına izin veren 1973 sayılı kararı kabul etti. Kararla birlikte uçuşa yasak bölge oluşturulurken Libya topraklarında yabancı bir işgal gücünün bulunması ihtimali kapsam dışında bırakıldı.

Operasyonun komutasını daha sonra NATO devraldı. İttifak güçleri ve ortakları aylar boyunca 26 binden fazla sorti gerçekleştirdi. Bunların yaklaşık yüzde 42'sini taarruz görevleri oluşturdu. NATO'nun verilerine göre yaklaşık 6 bin askeri hedef vuruldu veya imha edildi.

Hava saldırıları Muammer Kaddafi'ye bağlı güçlerin kapasitesini büyük ölçüde zayıflattı ve savaşın dengesini muhalifler lehine değiştirdi. Ancak NATO kara gücü göndermedi. İttifakın resmi anlatımına göre Kaddafi yönetimini sahada deviren güç Libyalı muhaliflerdi.

İşte bu noktada birbirinden tamamen farklı iki görev arasındaki ayrım ortaya çıkıyor.

Birincisi, bir askeri gücü zayıflatmak ve daha önce kullandığı şekilde güç kullanmasını engellemek. Hava gücü bu hedef üzerinde doğrudan etkili olabilir.

İkincisi ise yönetimin çökmesinden sonra iktidarın nasıl şekilleneceğini belirlemek, güvenlik kurumlarını birleştirmek, silahlı grupları kontrol altına almak, yeni kurumlar kurmak ve rakip güçler arasında kabul edilebilir bir siyasi uzlaşma oluşturmak. Hava üstünlüğünün tek başına gerçekleştirebileceği hedefler bunlar değildir.

Bu durum, Libya'nın daha sonraki yıllarda yaşadığı bölünmenin yalnızca hava saldırılarından kaynaklandığı anlamına gelmiyor. Libya krizinin arkasında kurumların zayıflığı, silahların yaygınlığı ve siyasi çatışmalar gibi derin iç sorunlar da bulunuyordu. Fakat örnek şunu ortaya koyuyor: Askeri bir engelin ortadan kaldırılması, sonrasında oluşacak boşluğu doldurabilecek siyasi bir yapının mevcut olduğunu garanti etmiyor.

Aradan on yılı aşkın süre geçmesine rağmen silahlı grupların yaygınlığı ve kurumsal bölünme Libya krizinin temel unsurları arasında kalmayı sürdürdü. Al Araby TV de Kaddafi sonrası döneme ilişkin birçok dosyasında bu tabloyu belgeledi.

Afganistan: Sürdürülebilir hale gelemeyen üstünlük

Afganistan farklı bir örnek sunuyor. Çünkü ABD ve müttefikleri savaşın büyük bölümünde gökyüzündeki üstünlüklerine meydan okuyabilecek rakip bir hava gücüyle karşılaşmadı.

2001'den itibaren ABD ve müttefiklerinin hava gücü; keşif, ulaşım, ateş desteği ve tahliye görevleri yürüttü, Taliban birliklerini hedef aldı ve Afgan güvenlik güçlerine rakipleri karşısında büyük avantaj sağladı.

Ancak zaman içerisinde bu avantajın kendisi de sorunun bir parçasına dönüştü.

Afganistan'ın Yeniden İnşası Özel Başmüfettişliği SIGAR, ABD'nin Afgan güvenlik ve savunma güçlarını oluşturmak için yaklaşık 90 milyar dolar harcadığını ancak kendi başına faaliyetlerini sürdürebilecek bağımsız bir güç oluşturmayı başaramadığını tespit etti. Afgan kuvvetleri büyük ölçüde Amerikan hava, lojistik ve teknik desteğine bağımlı bir model üzerine inşa edilmişti.

SIGAR raporunda dikkat çekici bir ayrıntıya da yer veriliyor. Afgan Hava Kuvvetleri, hükümet güçlerinin Taliban karşısındaki en önemli üstünlüklerinden biriydi ancak 2030'dan önce tamamen kendi kendine yeterli hale gelmesi beklenmiyordu. ABD'li bakım yüklenicilerinin 2021'de ülkeden ayrılması ise son derece kritik bir dönemde uçakların operasyonel hazırlık seviyesini düşürdü.

ABD'nin hava desteği, Washington ile Taliban arasında 2020'de imzalanan anlaşmanın ardından da azaldı. Çekilme kararının tamamlanmasıyla birlikte yirmi yıl boyunca kurulan askeri sistemin büyük bölümü çöktü ve Taliban Ağustos 2021'de Kabil'e girdi.

Buradaki sorun ABD'nin gökyüzünü kaybetmesi değildi. Asıl sorun, hava üstünlüğünün desteklediği siyasi ve askeri sistemin bu destek ortadan kalktıktan sonra aynı şartlarda ayakta kalamamasıydı.

Zaman da başlı başına bir silah

Gökyüzünde uçmayan ancak savaşın sonucunu belirleyebilecek bir başka unsur daha var: Zaman.

Askeri üstünlüğe sahip bir güç; seçimlerin, kamuoyunun, bütçenin veya bütünlüğünü koruması gereken uluslararası bir ittifakın baskısı altında hareket edebilir. Sınırlı sayıda askerin kaybedilmesi veya savaşın yıllarca sürmesi bile başkentteki siyasi hesapları değiştirmek için yeterli olabilir.

Daha zayıf taraf ise stratejisini bambaşka bir düşünce üzerine kurabilir. Düşmanı askeri açıdan yenmesi gerekmeyebilir; düşmanın savaşı sürdürmesini mümkün kılan şartlar değişene kadar ayakta kalması yeterli olabilir.

Bu durumda zayıf tarafın daha fazla savaş uçağına sahip olması, hatta rakibini hava üstünlüğünden mahrum bırakması bile gerekmez. Bazen yapılması gereken yalnızca rakibin üstünlüğünü kalıcı bir sonuca dönüştürmesini engellemek ve zaman geçtikçe savaşın maliyetini artırmaktır.

Bu nedenle iradeye ilişkin hesaplarla mühimmat hesapları aynı değildir.

On uçağın kaybedilmesi bir ülke açısından felaket olabilir. Fakat kamuoyunun savaşa verdiği desteğin kaybedilmesi çok daha önemli bir sonuç yaratabilir. Yüzlerce hedefin imha edilmesi büyük bir başarı gibi görünebilir ancak rakip ağlarını yeniden kurabiliyor, çalışma yöntemini değiştirebiliyor veya sadece bekleyebiliyorsa bunun siyasi sonuç üzerindeki etkisi sınırlı kalabilir.

Hava üstünlüğü ne zaman zafere daha fazla yaklaştırır?

Bu örnekler, hava gücünün savaşın sonucunu belirleyemeyeceği anlamına gelmiyor. Bazı durumlarda tam tersini gösteriyor.

Hava gücü bir askeri harekâtın dengesini değiştirebilir, düşmanın hareket kabiliyetini ortadan kaldırabilir, hayati kapasitesini imha edebilir, kara birliklerini koruyabilir ve savaşı sürdürmenin maliyetini rakibin kararını değiştirecek düzeye çıkarabilir. RAND'ın araştırmaları da baskı stratejilerinin, yalnızca düşmana kayıp verdirildiğinde değil, rakibin askeri stratejisi boşa çıkarılıp ulaşmak istediği kazanımlar engellendiğinde başarı ihtimalinin yükseldiğini gösteriyor.

Ancak bu üstünlüğün siyasi zafere dönüşebilmesi için başka unsurların da devreye girmesi gerekiyor:

• Gerçekleşip gerçekleşmediği açık biçimde anlaşılabilecek, net ve sınırlı bir siyasi hedef.
• Daha fazla yıkımın otomatik olarak teslimiyet getireceğini varsaymak yerine, saldırılar ile siyasi hedef arasında açık bir bağ.
• Hava saldırılarının oluşturduğu fırsatları sahada değerlendirebilecek bir kara gücü.
• Eski düzenin yıkılmasının bir boşluğa dönüşmesini engelleyecek savaş sonrası siyasi ve güvenlik düzeni.
• Rakipten daha uzun süre dayanabilme veya rakibi savaşa devam etmenin sonucu değiştirmeyeceğine ikna edebilme kapasitesi.

Sonuçta temel fark iki soru arasında ortaya çıkıyor: Rakip, sizin askeri gücünüzü kullanmanızı engelleyebiliyor mu? Peki siz, istediğiniz savaş sonunu rakibinize kabul ettirebiliyor musunuz?

Hava üstünlüğü ilk soruya büyük ölçüde yanıt veriyor. İkinci sorunun cevabında ise kara birlikleri, kurumlar, ittifaklar, zaman, toplumların iradesi, uzlaşmanın şartları ve son saldırının ardından yaşanacaklar belirleyici oluyor.

Uçaklar bir komuta merkezini yok edebilir ancak sonrasında hangi yönetimin meşruiyet kazanacağını seçemez. Bir yolu kesebilir ancak savaş sonrasında o yolu kimin yöneteceğini belirleyemez. Bir hava savunma ağı birkaç gün içinde ortadan kaldırılabilirken istikrarlı bir siyasi düzenin kurulması yıllar sürebilir.

Gökyüzünü kontrol etmek zafere giden yolu açabilir, ancak gökyüzünü kontrol etmek zaferin kendisi değildir.

Kaynakça : Alaraby TV