Doğu Afrika’nın Ortak Dili Somali Müfredatına Giriyor

Somali, Doğu Afrika Topluluğu’na üyeliğinin ardından Svahili dilini eğitim sistemine dahil etme kararı aldı.  

Ülkenin kültürel kimliğinde ve bölgesel entegrasyon sürecinde önemli bir dönüm noktası olarak görülen kararın uzun vadeli etkileri olacak.  

Dil ve bölgesel işbirliği  

Somali uzun yıllar süren iç savaşın, siyasi parçalanmanın ve güvenlik tehditlerinin ardından yeniden yapılanma çabalarını hızlandırıyor. Bu sürecin son adımlarından biri ülkenin eğitim sisteminde köklü değişikliği içeriyor. Artık eğitim müfredatında Svahili dili olacak.

Somali Cumhurbaşkanı Hasan Şeyh Mahmud’un Mogadişu’da düzenlenen Doğu Afrika İş Birliği ve Ekonomik Entegrasyon Konferansı’nda yaptığı açıklamayla duyurulan karar eğitim sisteminde önemli bir dönüşümün kapısını araladı. Buna göre Svahili dili, Somali’de ilköğretimden üniversiteye kadar tüm düzeylerde öğretilecek. Somali Ulusal Üniversitesi başta olmak üzere yükseköğretim kurumları bu sürecin öncüsü olacak.

Svahili’nin Somali eğitim sistemine dahil edilmesi kararı ülkenin Doğu Afrika Topluluğu’na (EAC) 2024 yılında tam üye olarak kabul edilmesinin ardından geldi. EAC, Kenya, Tanzanya, Uganda, Ruanda, Burundi, Güney Sudan ve Demokratik Kongo ülkelerini kapsayan sekiz üyeli bölgesel bir ekonomik ve siyasi işbirliği platformu. Bu ülkeler arasında serbest ticaret, ortak altyapı projeleri ve hukuki uyum gibi alanlarda yakın işbirliği bulunuyor. Svahili ise topluluğun resmi dillerinden biri ve bölgesel entegrasyonun dilsel temeli olarak görülüyor.

Svahili, Afrika kıtasında 200 milyondan fazla kişi tarafından konuşuluyor. Doğu ve Orta Afrika’nın pek çok ülkesinde kamusal yaşamda, eğitimde ve medyada aktif olarak kullanılan bu dil, Afrika Birliği tarafından da resmi çalışma dili olarak tanınıyor. Dolayısıyla Somali’nin Svahili’yi müfredata alması dilsel bir tercihin ötesinde bölgesel aidiyetin ve siyasal bütünleşmenin bir parçası olarak değerlendiriliyor.

Somali’nin dil politikası tarihsel olarak farklı etkilerin birleşiminden oluştu. Ülke İngiliz ve İtalyan sömürge yönetimlerinin ardından bağımsızlığını kazanmış, 1974’te Arap Birliği’ne katılmasıyla Arapçayı resmi ve kültürel alanlarda daha görünür hale getirmişti. Eğitim sisteminde ise uzun yıllar boyunca Arapça ve İngilizce ağırlıklı sistem sürdürüldü. 2016’dan sonra ilköğretimde Somali dili esas alınırken, ortaöğretim ve yükseköğretimde İngilizce kullanılmaya devam etti. Somali’nin çok dilli yapısını genişleten adımla birlikte Svahili’nin bu yapı içinde nasıl konumlanacağı merak konusu olsa da, yetkililer bu dilin diğer dillerin yerine geçmeyeceğini; Arapça ve İngilizce ile birlikte kullanılacağını belirtiyor. Hükümet çok dilli yaklaşımın hem ulusal birlik hem de bölgesel entegrasyon açısından fayda sağlayacağını savunuyor.

Eğitim reformunun boyutları

Cumhurbaşkanı Mahmud’un açıklamalarını takiben Eğitim Bakanı Farah Şeyh Abdulkadir, Svahili öğretiminin yaygınlaştırılması için hazırlıkların başladığını duyurdu. İlk aşamada öğretmen yetiştirme, müfredat geliştirme ve eğitim materyallerinin hazırlanması gibi teknik adımlar atılacak. Somali bu süreçte Kenya ve Tanzanya’daki dil eğitimi merkezleriyle işbirliğini geliştirmeyi hedefliyor. Aynı zamanda Doğu Afrika Üniversiteler Birliği ve Doğu Afrika Yeterlilik Kurumu ile ortak projeler yürütülüyor.

Hedef ise sadece sınıf ortamında Svahili öğretmek değil. Orta ve uzun vadede bazı mesleki ve teknik derslerin bu dilde verilmesi planlanıyor. Ticaret, hukuk, sınır güvenliği, ulaşım ve sağlık gibi alanlarda Svahili bilen profesyonellerin yetiştirilmesi planın ana motivasyonlarından biri. Böylece Somali, Doğu Afrika içindeki insan kaynağı hareketliliğinden daha fazla fayda sağlayabilecek.

Esasında Somali’de Svahili tamamen yeni bir unsur değil. Ülkenin güney kıyılarında uzun süredir halk arasında biliniyor özellikle 1991 sonrası iç savaştan kaçan yüz binlerce Somali vatandaşı, komşu ülke Kenya’da mülteci olarak yaşamış ve oradaki eğitim sistemi içinde Svahili öğrenmişti. Günümüzde bu bireylerin bir kısmı Somali’ye dönmüş ya da ülkedeki akrabalarıyla güçlü bağlar kurmuş durumda. Yani bu adım Svahili’nin Somali toplumunda daha fazla görünür hale gelmesine neden olacak. Eğitim Bakanlığı dilin üniversitelerde araştırma konusu haline gelmesini de teşvik ediyor. Somali Ulusal Üniversitesi’nde Svahili bölümü açılması gündemde. Aynı zamanda yüksek lisans ve doktora düzeyinde dilbilimi ve kültürü üzerine çalışmaların desteklenmesi planlanıyor.  

Yeni dil politikasının kamuoyundaki yankısı ise karışık. Bir kesim bu adımı bölgesel işbirliğinin doğal bir sonucu olarak olumlu karşılıyor. Ancak bazı çevreler, dil politikalarının uzun vadede kimlik tartışmalarını tetikleyebileceğini düşünüyor. Arapçanın dini kimlik üzerindeki etkisi göz önüne alındığında, Svahili’nin bu denkleme nasıl dahil edileceği toplumsal kabul açısından dikkatle yönetilmesi gereken bir süreç olacak. Yine de yetkililer Svahili’nin ulusal kimliği tehdit eden değil zenginleştiren bir unsur olduğunu vurguluyor. Somali gibi çok dilli, çok kültürlü bir ülkede dilsel çeşitliliğin güç kaynağı olduğu ifade ediliyor.

Somali, Doğu Afrika ile kurduğu ekonomik, siyasal ve kültürel ilişkileri güçlendirme yönünde attığı somut adımla ülkenin dışa kapalı, savaşla yıpranmış imajından sıyrılarak daha açık, iş birlikçi ve geleceğe dönük bir kimlik inşa etme çabasını açıkça gösterdi. Böylece gençler için bölgesel iş gücü piyasasına entegrasyon, kültürel alışverişin artması ve daha kapsayıcı bir eğitim ortamı gibi kazanımlar sunabilir. Aynı zamanda Somali'nin Doğu Afrika’daki yerini pekiştirmesi ve kendi vatandaşlarına daha fazla hareketlilik alanı sağlaması bekleniyor.

Her ne kadar uygulama süreci çeşitli zorluklar içerse de, Somali’nin son yıllarda attığı adımlar bu dönüşümün alt yapısının hazırlandığını gösteriyor. Svahili, Somali için yeni bir yönelişin ve yeni bir vizyonun habercisi.