Von der Leyen’in Türkiye Çıkışı: Tek Bir Cümle Nasıl Krize Dönüştü?

Avrupa Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen, Almanya’nın Hamburg kentinde 19 Nisan’da düzenlenen “Die Zeit” gazetesinin 80. yıldönümü etkinliğinde Alman siyasetçi ve entelektüellerden oluşan seçkin bir topluluğa hitap etti.  

Konuşma, Avrupa Birliği’nin (AB) genişlemesinin “jeopolitik bir zorunluluk” olduğu yönünde alışılmış çerçevede ilerlerken, bir anda tüm dengeleri değiştiren o cümle geldi: 

“Avrupa kıtasını tamamlamayı başarmalıyız ki Rusya, Türkiye veya Çin etkisine girmesin.” 

Tek bir cümlede üç ülke kullanıldı. Ancak bunlardan biri diğerleriyle aynı konumda değil. Türkiye, Brüksel’in Rusya’ya uyguladığı türden yaptırımlar dayattığı bir hasım değil, Çin’le yürüttüğü yarı iletken rekabetinde olduğu gibi ekonomik bir rakip de değil. 

1999’dan bu yana AB’ye aday ülke statüsünde olan Türkiye, 70 yılı aşkın süredir NATO üyesi ve üç aydan kısa bir süre içinde ittifakın Ankara’daki zirvesine ev sahipliği yapmaya hazırlanıyor.  

Peki bu ifade, Avrupa Komisyonu’nun en üst düzey yetkilisinin ağzından nasıl çıktı? Bu cümle, Brüksel’in Ankara’ya bakışına dair neyi açığa vuruyor? 

Kıvılcım: Sıradan bir ifade nasıl diplomatik krize dönüştü? 

Von der Leyen’in sözleri aslında doğrudan Türkiye’yi hedef almıyordu. AB’nin Ukrayna, Moldova ve Batı Balkan ülkelerini kapsayacak şekilde genişlemesine dair vizyonundan söz ediyor, bunu da Avrupa’nın stratejik özerkliği bağlamında ele alıyordu.  

Ancak Anadolu Ajansı (AA) açıklamayı hızla ele alarak, yoruma yer bırakmayan bir başlıkla milyonlara servis etti. Açıklama saatler içinde sosyal medyada yayıldı, haber bültenlerinin ilk sırasına yerleşti. 

Zamanlama ise dikkat çekici bir ironi barındırıyordu.  NATO Genel Sekreter Yardımcısı Radmila Şekerinska, birkaç gün önce düzenlenen Antalya Diplomasi Forumu’nda “Avrupa’nın Güvenliğini Sağlamak: NATO Ankara Zirvesi’ne Doğru Birlik ve Stratejik Yenilenme” başlığı altında konuşmuş ve müttefiklerin savunma taahhütlerinde ilerleme kaydettiğini vurgulamıştı. 

Bundan sadece bir gün sonra gelen Von der Leyen’in sözleri ise zirveye ev sahipliği yapacak Türkiye’yi düşman ülkeler ile aynı kategoriye yerleştirdi. 

Sözlerin ötesi: Dilin açığa vurduğu zihniyet 

Siyasi analist Seren Selvin Korkmaz, söz konusu açıklamayı Avrupa Komisyonu’nun yıllardır özenle koruduğu bir çizginin aşılması olarak nitelendirerek, “yeni bir söylemsel eşik” şeklinde tanımladı.  

Türkiye-AB ilişkilerinin en gergin dönemlerinde bile Brüksel, Türkiye’yi “aday ülke” ve “zor ama vazgeçilmez ortak” kategorisinde tutmaya özen göstermişti. Ancak Türkiye’nin “dış etkiler” başlığı altında ele alınması, Von der Leyen’in niyeti ne olursa olsun, ülkenin coğrafi ve siyasi olarak Avrupa dışında konumlandırıldığı anlamına geliyor. 

Türkiye ve gelişen piyasalar üzerine çalışan İngiliz ekonomist Timothy Ash ise söz konusu açıklamayı “tam bir cehalet” olarak nitelendirdi ve Avrupa’nın Türkiye olmadan kendini savunamayacağını vurguladı.  

Ash, sosyal medya platformu X üzerinden yaptığı bir paylaşımda, Von der Leyen’in, ABD’siz bir Avrupa güvenlik mimarisinin kaçınılmaz olarak Ukrayna, Türkiye, Finlandiya ve Polonya gibi ülkelere dayanacağının farkında olmadığını ekledi. 

Türkiye-AB ilişkileri üzerine çalışan araştırmacı Riccardo Gasco da, söz konusu ifadeleri “siyasi açıdan ifşa edici” buldu.  

Gasco, Avrupa’nın güvenlik, enerji ve sanayi geleceğinin giderek daha fazla Ankara’ya stratejik ortak olarak bağlı hale gelmesine rağmen, Avrupa’nın bazı kesimlerinin Türkiye’yi stratejik ortak olarak görmekte hala zorlandığını belirtti. 

İngiliz Lordlar Kamarası üyesi Meral Hüseyin Ece ise sadece şunu sordu: 

“Türkiye kelimenin tam anlamıyla Avrupa’nın bir parçası ve NATO üyesi. Çin ile ne alakası olabilir ki?” 

Hasar kontrolü diplomasisi 

Çok kısa bir süre sonra, Avrupa Komisyonu “hasar kontrolü” moduna geçmişti. Komisyon sözcüsü Paula Pinault basın toplantısında, özellikle AA muhabirinin yönelttiği sorular karşısında alternatif bir yorum sunmaya çalıştı. 

Türkiye’ye yapılan atfın “özellikle Batı Balkanlar’daki jeopolitik ağırlığına, büyüklüğüne ve rolüne bir atıf” olduğunu, herhangi bir ülkeyle kıyaslama anlamı taşımadığını belirtti.  

Ayrıca Türkiye’nin ekonomik ve siyasi açıdan “önemli bir ortak” olduğunu, özellikle göç konusunda kritik rol oynadığını ve hem AB’ye aday ülke hem de NATO müttefiki olduğunu vurguladı. 

Ancak bu açıklamanın, Von der Leyen’in sözlerinin yarattığı etkiyi silip silemeyeceği tartışmalı. Ankara’dan gelen ilk tepkiler bunun pek mümkün olmadığını gösteriyor.  

Hükümete yakın kaynaklar, açıklamanın AB’nin Türkiye’yi çeyrek asırlık adaylık sürecine rağmen hala “öteki” olarak gördüğünü ortaya koyduğunu savundu. 

Daha da geniş bir perspektiften bakıldığında, Brüksel’in yaptığı düzeltmenin durumu iyileştirmek yerine daha da karmaşık hale getirdiği yorumları yapılıyor. 

Pinault’un, Komisyonun Türkiye’nin komşu bölgelerdeki etkisini “denetlemediğini” söylemesi, Brüksel’in Ankara’nın dış politikasını değerlendirme hakkını kendinde gördüğü şeklinde algılandı. Oysa benzer bir yaklaşım Washington ya da Londra için dile getirilmiyor. 

Öte yandan açıklamanın özellikle “Batı Balkanlar” bağlamına yerleştirilmesi de tartışmayı hafifletmek yerine derinleştiriyor.  

Türkiye’nin Balkanlar’daki tarihsel, kültürel ve ekonomik etkisi dikkate alındığında, bu etkinin “sınırlandırılması” gerektiği yönündeki ima, Brüksel’in bölgedeki Türk varlığını kendi genişleme projesi açısından bir tehdit olarak gördüğü şeklinde yorumlanıyor. 

Kararsız Avrupa 

Von der Leyen’in gafı, daha geniş bağlamına yerleştirilmeden anlaşılamaz: Avrupa, Soğuk Savaş’ın sona ermesinden bu yana ABD ile ilişkilerinde en zor dönemini yaşıyor. 

ABD Başkanı Donald Trump, Ocak ayında aralarında Almanya, Fransa ve İngiltere’nin de bulunduğu sekiz Avrupa ülkesini, Grönland’ı satın alma girişimlerine destek vermedikleri gerekçesiyle yüzde 25’e varan gümrük vergileriyle tehdit etti.  

Bu tehdit, Arktik’i korumak için ortak askeri tatbikatlara katılan NATO müttefiklerine yöneltilmişti. 

AB ise buna karşılık, daha önce hiç kullanılmamış “ticari bazuka” olarak adlandırılan baskıya karşı koyma aracını devreye sokma ve 93 milyar euroluk misilleme tarifeleri uygulama tehdidinde bulundu. 

Bundan önce de Ağustos 2025’te Alaska’da Trump ile Putin arasında gerçekleşen zirvenin görüntüleri, Von der Leyen’in kendi ifadesiyle “sindirilmesi zor” bulunmuştu. 

Ardından ABD’nin Avrupa otomobilleri, ilaçları ve yarı iletkenlerine yüzde 15 gümrük vergisi getirmesi, birçok çevre tarafından Avrupa’nın ABD baskısına boyun eğdiği bir anlaşma olarak değerlendirildi. 

Bu gergin atmosferde Avrupa kendisini zorlu bir denklemle karşı karşıya buluyor: Müttefiki ABD, artık güvenlik garantörü olarak eskisi kadar güvenilir değil. Rus tehdidi ise gerilemek yerine Eylül 2025’te Rus insansız hava araçlarının Polonya hava sahasını ihlal etmesiyle daha da tırmandı.  

Avrupa ülkeleri, 2025’te 381 milyar avroya ulaşan ve 2020 seviyelerine göre yüzde 62 artış gösteren savunma bütçeleriyle hızla yeniden silahlanmaya yöneliyor. Ancak tek başına paranın, orduları kısa sürede inşa etmeye yetmeyeceğinin de farkındalar. 

Avrupa neden Türkiye’den vazgeçemiyor? 

Von der Leyen’in açıklamasındaki en büyük çelişki tam da burada ortaya çıkıyor. Türkiye’nin “tehdit” kategorisine yerleştirildiği bir anda, Avrupa’nın ona her zamankinden daha fazla ihtiyaç duyması dikkat çekiyor.  

Bu ihtiyaç üç kritik başlıkta toplanıyor: 

Savunma: Vazgeçilmez ordu 

Türkiye, personel sayısı bakımından NATO’nun en büyük ikinci ordusuna sahip. Savunma sanayisi ise insansız hava araçlarından hava savunma sistemlerine ve savaş gemilerine kadar geniş bir alanda benzeri görülmemiş bir atılım içinde.  

Ukrayna, Libya ve Dağlık Karabağ’daki çatışmalarda dengeleri değiştiren “Bayraktar” SİHA’ları bu dönüşümün en dikkat çekici örnekleri arasında yer alıyor. 

---

Milli Savunma Bakanı Yaşar Güler, kısa süre önce yaptığı açıklamada, “Ülkemiz Soğuk Savaş dönemindeki kanat ülkesi rolünden artık Avrupa coğrafyasının tamamında güvenlik sağlayabilen merkezi bir müttefik olarak konumlanmıştır” ifadelerini kullandı. 

Güler ayrıca, Türkiye’nin 2028-2030 döneminde NATO Müttefik Reaksiyon Kuvveti’nin (Allied Reaction Force) emir ve komuta görevini üstleneceğini belirtti.  

Aynı zamanda AB’nin başta Türkiye olmak üzere AB üyesi olmayan NATO müttefiklerini dışarıda bırakan güvenlik yaklaşımlarına değinerek, “Bunun Avrupa’nın güvenliği ve dayanıklılığına, ABD’nin Avrupa’da kuvvet azaltmasından daha fazla zarar vereceğini değerlendiriyoruz” dedi. 

Bu değerlendirme, Avrupa’nın uzun yıllar ABD tedarikiyle telafi ettiği yapısal savunma kapasitesi eksikliği göz önüne alındığında abartılı görülmüyor. Üstelik bu tedarikin, Trump yönetimi altında artık garanti olmadığı da ifade ediliyor. 

Avrupa Komisyonu, Mart ayında “Avrupa için Güvenlik” (SAFE) programı kapsamında Türk savunma sanayisiyle iş birliğine açık olduğunu belirtmiş ve Türk şirketlerinin savunma ürünlerinin yüzde 35’ine kadar katkı sunabilmesine yeşil ışık yakmıştı. 

Ancak Yunanistan ve Kıbrıs’ın “PESCO” çerçevesindeki veto yetkisi, Türkiye’nin Avrupa savunma yapısına tam entegrasyonunun önünde engel oluşturuyor. 

Enerji: Kaçınılmaz geçiş noktası 

Rusya’nın Ukrayna’yı işgali sonrası ucuz Rus gazına dayalı Avrupa enerji düzeninin çökmesiyle birlikte Türkiye, dünyanın en kritik enerji kavşaklarından biri haline geldi. 

Trans Anadolu doğalgaz boru hattı (TANAP), TürkAkım ve Bakü-Tiflis-Ceyhan gibi boru hatları Türkiye’den geçerken, ülke artık sadece bir “transit güzergah” değil, Azerbaycan, İran, Irak ve Doğu Akdeniz gazı ile ABD, Mısır ve Katar’dan gelen LNG’nin kesiştiği bir “enerji merkezi” konumuna yükseliyor. 

Alman SEFE ve İtalyan ENI şirketleri, Türkiye ile 10 yıl boyunca toplam 11 milyar metreküp LNG tedarikini kapsayan uzun vadeli anlaşmalar imzaladı.  

Türkiye’yi Yunanistan, Bulgaristan, Romanya ve Macaristan üzerinden Ukrayna’ya bağlayan ve 2026 sonuna kadar yıllık 10 milyar metreküp kapasiteyle devreye girmesi beklenen “Dikey Gaz Koridoru” ise Türkiye’yi Güneydoğu Avrupa’nın enerji güvenliğinde kilit aktör haline getiriyor. 

Ankara’nın hedefleri bununla da sınırlı değil. İstanbul Enerji Borsası’nda bir referans gaz endeksi oluşturulması, depolama kapasitesinin 2028’e kadar 11 milyar metreküpe çıkarılması ve 2026’da Akkuyu Nükleer Santrali’nin devreye alınması planlanıyor.  

Tüm bu gelişmeler, Avrupa’nın resmi söyleminde Türkiye’yi dışlamaya yönelik her yaklaşımın, milyonlarca Avrupalıyı ısıtan gazın Anadolu’dan geçtiği gerçeğiyle çeliştiğini ortaya koyuyor. 

Göç: Kapıdaki bekçi 

Türkiye, çoğunluğu Suriyelilerden oluşan dünyanın en büyük mülteci nüfusuna ev sahipliği yapıyor ve Avrupa’nın doğu kapısında adeta bir “bekçi” konumunda bulunuyor. 

Ankara ile Brüksel arasında 2016’da imzalanan göç anlaşması, tüm eleştirilere rağmen Ege üzerinden düzensiz göç akışını kontrol altında tutmak için Avrupa’nın elindeki en etkili araç olmayı sürdürüyor.  

İlişkilerde yaşanacak ciddi bir gerilim ise siyasi ve toplumsal dengeleri sarsabilecek yeni göç dalgalarına yol açabilir. 

Ankara’daki NATO Zirvesi: Yaklaşan sınav 

NATO liderleri, 2004 İstanbul Zirvesi’nin ardından, 7-8 Temmuz tarihlerinde Türkiye’de ikinci kez Cumhurbaşkanlığı Külliyesi’nde bir araya gelecek.  

Zirve, kritik bir döneme denk geliyor. Ukrayna’daki savaş sürüyor, Washington ile ilişkiler gergin, Avrupa’nın savunma harcamaları rekor seviyelere ulaşmış durumda ve ittifak içindeki “Avrupa temeli” tartışması henüz netlik kazanmış değil. 

---

Von der Leyen’in açıklamalarının zirveden üç aydan kısa bir süre önce gelmesi, meseleyi basit bir dil sürçmesinin ötesine taşıyor.  

Ankara, Avrupa Komisyonu Başkanı’nın kendisini Batı’nın hasımlarıyla aynı kategoride değerlendirdiğinin farkında olarak zirveye ev sahipliği yapacak.  

Bu durum Avrupa’yı zor bir soruyla karşı karşıya bırakıyor: Resmi söylemi Türkiye’yi “tehdit” kategorisine yerleştirirken, Avrupa güvenlik mimarisinde “merkezi bir müttefik” olmasını nasıl isteyebilir? 

Geleceğe bakış: Yapısal bir dönüşüm mü? 

Hamburg'da yaşananlar münferit bir olay değil, Avrupa-Türkiye ilişkilerindeki daha uzun bir dönüşüm zincirinin halkası olarak değerlendiriliyor. AB, stratejik kimliğini yeniden tanımladığı bir süreçten geçiyor. 

Ucuz Rus enerjisi, Çin’den gelen ucuz mal ve iş gücü ile ABD’nin sağladığı güvenlik şemsiyesine dayanan eski model, Von der Leyen’in de kabul ettiği üzere çökmüş durumda. Ancak yeni model henüz şekillenmiş değil. 

Bu geçiş döneminde, Avrupa’nın Türkiye ile ilişkilerinde önünde üç seçenek bulunuyor. 

Bunlardan ilki, İngiliz modeline benzeyen, savunma, enerji ve göç gibi alanlarda iş birliği yapılırken, üyelik perspektifine siyasi bağlılık olmayan “seçici ortaklık”. 

İkincisi, bazı analistlerin “çok vitesli Avrupa” olarak tanımladığı model, Türkiye’nin güvenlik ve savunma alanında entegrasyonunu, ancak siyasi yapının dışında kalmasını öngörüyor. 

Üçüncü ve en olumsuz seçenek ise mevcut gri alanın sürmesi, yani gerçekleşmeyen üyelik vaatleri, sürekli eleştiri ve perde arkasında pragmatik iş birliği. 

Von der Leyen’in açıklamaları, fiiliyatta üçüncü seçeneğin hakim olduğunu ortaya koyuyor.  

Brüksel, göçün kontrolü, enerji akışının sağlanması, NATO’nun güney kanadının korunması gibi Türkiye’ye ihtiyaç duyduğu alanlarda iş birliği ararken, aynı zamanda ona bu rolün gerektirdiği siyasi konumu vermekten kaçınıyor.  

Bu stratejik ikiyüzlülük, her zamankinden daha açık bir şekilde ortaya çıkıyor. 

Brüksel’in kaçındığı soru 

Sonuç olarak Von der Leyen’in sözleri, Türkiye’ye yönelik bir tavırdan ziyade Avrupa’nın kendi içindeki kimlik tartışmasını gözler önüne seriyor. 

Hızla değişen küresel dengeler içinde stratejik özerklik arayan Avrupa, hala sınırları ve aidiyet kavramı konusunda eski kalıpların etkisinden kurtulabilmiş değil. 

Asıl mesele, Von der Leyen’in sözlerinin bir “dil sürçmesi” mi yoksa bilinçli bir tutumun yansıması mı olduğu değil.  

Asıl soru şu: Avrupa, en önemli stratejik ortaklarından birini “kontrol altına alınması gereken bir tehdit” olarak görürken yeni güvenlik, enerji ve ekonomik sistemini kurabilir mi? 

Belki daha da önemlisi: Brüksel, çeyrek asırdır süregelen üyelik sorusuna Ankara’ya açık ve net bir şekilde, basit bir evet veya hayır cevabı verecek cesareti bulabilecek mi? 

Ancak bu belirsizliğe devam edilirse, “Brüksel’in söylemek istemediği şeyleri açığa vuran cümleler ve kimseyi tatmin etmeyen hasar kontrolü diplomasisi” yaşanan Hamburg’daki gibi krizlerin tekrarlanması kaçınılmaz görünüyor.