Saniyelerin Ticareti: Aşinalık Tuzağı ve Dikkat Ekonomisi

“Ey yolcu, hazırlığını yap ve koyul yola; şunu bilerek: Hür kişi yalnız şahsiyetinde hür olan kişidir.” 

Epiktetos’un, bir köle olarak başladığı ömrünü fikre meftun mühim bir filozof mesabesinde tamamladığı o sarsıcı hikâyesi dikkate alınırsa, yukarıdaki mısralar bambaşka bir anlam kazanacaktır. Kim bilir hangi his, hangi yoksunluk ve hangi derin tefekkür yazmaya sevk etti yaşlı bilgeyi. Öyle ya, hürriyeti ancak onu kaybetmiş biri hakkıyla ve iliklerine kadar hissederek anlatabilirdi. Nitekim çağlar geçti, devirler değişti, imparatorluklar yıkılıp yenileri kuruldu. Yalnız, hürriyetin ehemmiyeti değişmedi. Kişi ancak özgürlüğüyle ‘kişi’ olabilir, şahsiyetini ancak hür iradesiyle inşa edebilirdi çünkü. Aksinden bakarsak; insan olmanın haysiyeti, milletlerin izzeti ‘tâbilikle’ yerle yeksan edilebilirdi demekti bu. 

Gökyüzü altında fikirle iştigal etmiş kim varsa, kıyısından köşesinden de olsa tuttu hürriyetin bir ucundan. Onun faziletinden bahisle nasihatlerde bulundu. Bir erdem sıfatıyla insan olmanın ontolojik bir vasfı olarak hürriyet, es geçilemeyecek kadar hayatiydi elbette. Bununla beraber hürriyeti dört başı mamur bir kavram olarak idrakin yolu, şüphesiz onun mefhum-u muhalifini bilmekten geçiyordu yani tâbiiyetten. Tâbi olmak yani bağlılık, bağımlılık ilişkisinin kapı eşiği. Hürriyeti tahdit eden tâbiiyet, kişinin kişi olmaklığını da bertaraf eden bir şeydi bir bakıma. Kişi neye yahut kime tâbiyse, ancak onun takdiri kadar hür olabilirdi bu denklemde. 

Fert olsun, millet olsun her seviyede hürriyet mücadeleleri verildi bunun için. Özgürce yaşamak, bir başkasının iradesine tâbi olmayı reddetmek için savaşıldı, kanlar döküldü asırlarca. Kalkanlarla, gürzlerle ve kılıçlarla meydanlara inip, ayan beyan karşıda duran düşmanlara karşı boyunduruğu kabul etmeyen muharipler harbe tutuşmaktan beri durmadı. Ancak bugün, bu kadim hikâyenin en sinsi, en karmaşık ve en tehlikeli dönemecindeyiz belki de. 

Görünmez orduların istilası 

İnsan kelimesinin geçtiği her metinde yanı başına iliştirilmeye değer kavramlar olarak hürriyet ile tâbiiyeti binlerce öyküde bulmak işten bile değil. Öykülerden ibret alınır mı bilinmez, yalnız bu dikotomi gelinen nokta itibariyle zannımızdan daha ciddi bir yer işgal etmiş görünüyor günümüzde. Çünkü artık karşımızda bizi işgale yeltenmiş, alenen meydan okuyan, sınır boylarına yığınak yapan düşman orduları yok. O kalkanlar, o gürzler, o kılıçlar artık birer müzelik nesne. Düşman değişti, evsafı değişti, en önemlisi de silahları değişti. 

Şimdilerde ekseriyetle aklımızı, izanımızı, istidadımızı, dikkatimizi ve temayüllerimizi talep eden görünmez mekanizmalar var. Dikkat tacirleri, topla tüfekle değil; bildirim sesleriyle, sonsuz kaydırma (scroll) tuzaklarıyla, beğeni butonlarıyla ve ‘sizin için önerilenler’ listeleriyle taarruz ediyorlar. Her yerden idrakımıza hücum ederken ‘eğlence’ ile silahlanmış bir biçimde bitiveriyorlar yamacımızda. Buna karşı koymak ise hayli güç. Dahası giderek düşmana benziyoruz; onlar gibi hızlı, onlar gibi sabırsız ve onlar gibi yüzeysel. 

Akılların, dikkatlerin, eğilimlerin hedef alındığı bir geleceği tahmin edip etmediğinden bağımsız, aynı Epiktetos’a ait “Aklını neyle meşgul edersen, ona dönüşürsün” sözünün tahakkuk ettiği bir zamanı bihakkın yaşadığımızı pekala ifade edebiliriz. Meşgul olduğumuz unsurların büyük çoğunluğunun hürriyetimizden yavaş yavaş vazgeçtiğimiz, bizi gönüllü bağımlılar kılan cihazlar ile algoritmaların dünyası olduğuna şüphe yok. 

Dikkat ekonomisi: Yeni çağın yakıtı 

Bugün içinde bulunduğumuz durum, basit bir teknoloji bağımlılığı meselesinden çok daha öte, iktisadi ve politik bir tasarımdır. Literatürde buna "dikkat ekonomisi" deniyor. Dikkat ekonomisi, eskiden toprak, altın veya petrol için yapılan savaşların, bugün insan dikkati için yapıldığının tastamam tarifi. Çünkü petrol tükenir, altın sınırlıdır; ancak insan dikkati, eğer doğru manipüle edilirse, sürekli hasat edilebilecek bir madendir. Kestirmeden şöyle diyebiliriz; klasik iktisadi düzende bir işlemi yapmak için ürüne karşılık verdiğiniz para neyse dikkat ekonomisinde dikkat odur. 

Yapılan araştırmalar son çeyrek asırda dikkatlerin trajedik bir düşüş yaşadığını ortaya koyuyor. Öyle ki saniyelerle ölçülebiliyor odaklanma süreleri. Bu da artık ‘görüldü’ zannedilenlerin ‘fark edilmediği’ gerçeğini bildiriyor. Bunca bilginin, dikkatleri tükettiği önermesi üzerine bina edilen dikkat ekonomisi, kalan dikkat kırıntılarından azami istifade edebilmeyi öngörüyor.  

Haliyle milyarlarca verinin üretildiği dijital temelli ağlarda dikkatimizi çelmeyi becerebilenlerin başarılı olduğu kabul ediliyor.  

---

Devasa teknoloji şirketleri, bizim dikkatimizi paraya çeviren simyacılar gibidir yeni düzende. Bizler o ekranların başında ücretsiz hizmet aldığımızı sanırken, aslında en kıymetli varlığımızı; zamanımızı ve odaklanma becerimizi hibe ediyoruz. Sosyal ağların kullanıcısı değiliz; o uygulamanın müşterilerine yani reklam verenlere sunduğu ürün biziz. Bizim dikkatimiz, bizim öfkemiz, bizim merakımız sanal tezgahlarda pazarlanıyor. 

Monitörler, öyle ki oksijen muamelesi yapıyoruz onlara. Adeta nefes alamıyoruz onlarsız. Sabah gözümüzü açar açmaz, daha zihnimizi bismillah deyip güne hazırlamadan, o mavi ışığın veri sağanağı altına giriyoruz. Veri sağanağı altında oradan oraya şaşkın şaşkın ne aradığımızı dahi bilmeden koşturup dururken hayretimizin ipotek altına alınmasına dahi göz yumuyoruz. 

Bu hayretin ipoteği meselesi, işin belki de en trajik yanı. Çünkü öteden beri tekrar edilegeldiği üzere felsefe hayretle başlar, bilim merakla, sanat ise o ilk ürpertiyle doğar. Her şeyin elimizin altında olduğu, her cevabın saniyeler içinde arama motorlarından, yapay zeka uygulamalarından bulunabildiği, her boş anın bir ‘reel’ veya ‘tweet’ ile doldurulduğu bir dünyada, insan hayret etme yetisini yitiriyor. Can sıkıntısı denen o yaratıcı boşluk, artık bir lüks. Oysa insan, ancak sıkıldığında, ancak durduğunda, ancak sessiz kaldığında içine dönebilir, ancak o zaman imal-i fikredebilir. Algoritmalar ise bize ‘durma’ diyor. "Bak, burada daha ilginç bir şey var, buna da bak, şuna da gül, buna da öfkelen." 

İradenin erozyonu ve tâbiiyetin yeni yüzü 

Dikkatimiz dağılıyor, zihinlerimizi bir türlü toparlayamıyoruz. Toparlama kuvveti elimizden gitmemiş gibi daha çok dağıtmak istiyoruz üstelik. Kandırmaca ve ezber hali bu. Eğlenceye müptela insanlar olarak gerçek ve ciddi düşünceler ile karşılaşmak istemedikçe habire kendimizden kaçıyoruz. Kendimizden kaçtıkça başkalarının, hiç karşılaşmayacağımız, bizi hiç de ilgilendiremeyen meselelerine odaklanıyoruz daima. Sonra haber olmayan haberleri, hikâye olmayan hikâyeleri seyre koyuluyoruz. Seyrede seyrede değerlerimizin aşındığı, ait olduğumuz tasavvurumuzun yeni vetireye uydurulduğu bir hayata zorluyoruz benliğimizi.  

Esasen tahammülümüz, sabrımız ve derinleşme arzumuz törpüleniyor. Bir kitabı baştan sona okumak, bir filmi elinde telefon olmadan izlemek, bir dostun derdini bölmeden dinlemek... Bunlar artık büyük eylemler sınıfında. Çünkü zihin, sürekli dopamin ve oksitosin salgılamaya, sürekli yeni bir uyarıcıya alışmış vaziyette. Tıpkı şekere alışan bir bünyenin sebze yemeğinden tat alamaması gibi, dijital uyarıcılara alışan zihin de hakikatin o sakin, yavaş ama besleyici tadını yavan buluyor. İşte tam bu noktada, o kadim hürriyet meselesine geri dönüyoruz.

Eğer ben, neye bakacağımı, neyi düşüneceğimi, neye öfkeleneceğimi kendim seçemiyorsam; eğer bir algoritma benim zaaflarımı benden iyi biliyor ve beni parmağında oynatıyorsa, gerçekten hür sayılabilir miyim? Yoksa Epiktetos’un o bahsettiği şahsiyetinde hür olmayan, sadece efendisi değişmiş kölelerden miyim? Görünüşe bakılırsa bu sorunun cevabı maalesef ikincisi. Vaktiyle kölelerin zincirleri demirdendi ve görülürdü. Şimdi zincirlerimiz fiber optik kablolardan, Wi-Fi sinyallerinden ve bildirim seslerinden örülü. Ve en acısı, bu zincirleri bile isteye, hatta üzerine para vererek boynumuza biz takıyoruz. Kendi rızamızla gözetleniyor, kendi rızamızla yönlendiriliyoruz.  

Bir direniş biçimi olarak odaklanmak 

Peki bu karamsar tablo karşısında ne yapacağız? Mağaralara mı çekileceğiz, teknolojiyi tamamen reddedip dumanla mı haberleşeceğiz? İnsanlık hiç olmadığı kadar müdahaleye açık hale geldi diye ne var ne yoksa bırakacak mıyız? Elbette hayır. Öncelikle durum tespiti yapmakla işe koyulacağız. Yaşadığımız ilişkimizin adını yeniden koymaya mecburuz.  

Hürriyet, bugün dikkatini yönetebilme becerisi ile eş anlamlıdır. Özgürleşmek istiyorsak, önce dikkatimizin üzerindeki bu işgali fark etmeliyiz. "Ben şu an bunu niçin izliyorum? Bunu ben mi seçtim, yoksa bana sunulduğu için mi buradayım?" soruları, çağdaş insanın en devrimci, en idrak kudreti içeren soruları artık belki de. Dikkati korumak, zihni o veri çöplüğünden sakınmak, gürültünün ortasında sessiz kalabilmeyi başarmak, bugün bir entelektüel direniş biçimidir. 

Her ne kadar sahte bir nezaketle ekonomi kavramı kullanılsa da esasen dikkatin sömürülmesi ile karşı karşıya olduğumuzu hatırda tutmalı. Dikkat, hayli mahdut bir kıymetli maden artık. Zira edindiğimiz bilgi ya da eğlence karşılığında saçıp savurduğumuz duygu dikkatimizdir. Artık savaş meydanları zihinlerimizdir. Ve bu savaşta kalkanımız irade, kılıcımız ise seçici dikkattir. Okur-yazar olmanın, münevver olmanın, hatta farkında bir insan kalabilmenin bedeli, bu görünmez mekanizmalara karşı ayık olmaktır. Çünkü dikkatimiz, hayatımızın hammaddelerinden biridir. Neye dikkat ediyorsak, hayatımız ondan ibarettir. Eğer dikkatimizi çelmelerine izin verirsek, hayatımızı çalmış olurlar. Ve hayatı çalınmış birinin hürriyetinden söz edilemez. 

Ez cümle Epiktetos bugün yaşasaydı, muhtemelen o meşhur sözünü şöyle güncellerdi: 

"Ey yolcu! O cihazı cebine koy, o bildirimlerini kapat ve kendine, kendi içine, şahsiyetine dön. Çünkü hür kişi, ancak dikkatinin efendisi olan kişidir."