Şakahola'nın Gölgesinde: Afrika'da Hristiyanlığın İstismarı  

Kenya’nın Şakahola Ormanı'nda 2023 yılında ortaya çıkan ve dünyanın kanını donduran toplu mezarların sınırları, olayın üzerinden iki yıl geçmesine rağmen genişlemeye devam ediyor.  

Aralarında çocukların da bulunduğu 400'den fazla insan, "İsa ile buluşacakları" vaadiyle çıkarıldıkları ölümcül açlık orucunda hayatını kaybetmişti. Yapılan otopsiler sonucu çoğu kurbanın açlıktan öldüğü, bazı kurbanların ise dövülerek veya boğularak katledildiği anlaşıldı.  

Şakahola faciası, sözde rahip Paul Mackenzie'nin sapkın öğretilerinin basit sonucundan çok daha fazlasını, Afrika'da dinî istismarın ulaştığı boyutu gözler önüne serdi.  

İstismarın tohumları sömürge döneminde ekiliyor 

Şakahola’da yaşananların kökleri aslında kıtanın kanayan yarası olan sömürge geçmişine uzanıyor. Hiç şüphesiz Hristiyanlık, Afrika'nın sömürgeleştirilmesinde Avrupa ülkeleri için kilit bir araç vazifesi gördü.  

Misyonerler, Afrika’nın kadim inançlarını “ilkel” diye damgalayarak kendi dinlerini üstün ve kurtarıcı olarak sundular. Kutsal Kitap öğretileri, sömürge otoritesinin hizmetine sokularak itaatkâr ve sorgulamayan kitleler yaratacak şekilde yorumlandı. Böylece Hristiyanlık, bir kurtuluş yolu olduğu kadar kontrol mekanizması olarak da vazife gördü. 

Trajik olan şu ki, Hristiyanlıkla tanışan Afrikalılar, Kitap’ın ruhani ilkeleri doğrultusunda dünyevi zenginliklere tamah etmemeyi, Tanrı ile daha sıkı bağ kurmayı ve kimseyi incitmemeyi benimserken, bu öğretileri getirenlerin kendileri maddi çıkarlarının peşinden giderek sömürge düzenini inşa etti. 

Yerel kiliseler: Özgürlükten kaosa 

Afrika’da dinî istismar tablosunun tek müsebbibinin sömürgeci misyonerlik olduğunu iddia etmek hata olur. İronik bir şekilde, bugün eleştirilen birçok uygulama, aslında o ilk misyonerlerin katı teolojisine bir tepki olarak doğdu. Afrika’daki bağımsız kiliseler, sömürgeci kiliselerin yerel kültürü yok sayan, katı ve hiyerarşik yapısından kopuşu, özgürleşme ve yerelleşme çabasını temsil etti. Bu kiliseler, Hristiyanlığı Afrika'nın sembolleri ve ruhani anlayışıyla harmanladı. 

Öte yandan bu harmanlanmış ve özgürleşmiş dinî alan, aynı zamanda denetimsizliğin de kapısını araladı. Devletlerin ya umursamazlık ya da kapasite eksikliği nedeniyle dinî alanı düzenleyememesi, denetimsizliğin kalıcı hale gelmesine yol açtı.  

Zamanla yerel kiliseler, küresel Pentekostalizm ve özellikle de Amerika menşeli 'Refah İncili' (Prosperity Gospel) akımından etkilenerek radikal bir dönüşüm geçirdi. Vaazların odağı 'Tanrı sevgisi ve kurtuluş'tan 'refah’ ve mucizelere' kaydı.  

Dijital çağın vaizleri: Özel jetli rahipler 

Günümüzde bu radikal dönüşümün çarpıcı sonuçlarını görmek mümkün. Doktorların iyileştiremedikleri hastaları bir dokunuşu ile iyileştiren rahiplerin mucizevi hikayeleri dilden dile dolaşıyor. Tam bir teslimiyetle adanmış insanlar tüm varlıklarını kiliseye bağışlama karşılığında cennetten yer satın almayı ya da günahlarının affedilmesini umuyor. Yoksulluk ve umutsuzluk içindeki kitleler için bu somut vaatler, geleneksel kiliselerin soyut vaatlerinden çok daha cezbedici bulunuyor. Bir zamanlar sömürgeciliğin aracı olan din, bu kez yerel aktörler eliyle işletilen bir sömürü endüstrisine dönüşmüş durumda. 

Söz konusu istismar en çok da denetimsiz Evanjelik ve Pentekostal kiliselerde boy gösteriyor. * Hiyerarşik yapıdan yoksun, karizmatik liderler etrafında şekillenen bu mezheplerin doğası, istismara son derece müsait. Resmi eğitimden geçmeyen sözde vaizler, sürekli bağış talep ederek inanç üzerinden korkunç bir sömürü döngüsü yaratıyor. Din tüccarları servetlerini büyütüyor, özel jetleriyle kıtayı dolaşarak daha fazla mürit topluyor. 

Nihayet bazı uç vakalarda ise tıpkı Şakahola örneğinde olduğu gibi müritlerinin hayatlarına toplu intiharlarla son verebiliyorlar.  

Şakahola trajedisinin arkasındaki yapı 

Şakahola’da yaşanan dehşetin arkasında, Mackenzie’nin yarattığı sistematik tarikat düzeni bulunuyordu. 

Seyyar satıcılık ve taksi şoförlüğünden sonra bir kiliseye katılarak vaaz vermeye başlayan sözde din adamı Mackenzie, İncil öğretilerini tevil ederek farklı kurallar yarattı. Kilise üyelerinin herhangi bir sosyal aktiviteye katılmaları, çocuklarını okula göndermeleri ve hastalanmaları durumunda sağlık kurumlarına gitmeleri yasaktı.  

Zira Mackenzie onlara okullardaki eğitimin çocukları doğru yoldan ve Tanrı’dan uzaklaştırdığını, her hastalığın dua ve oruç ile şifa bulacağını söylemişti.  

Çoğu teknolojik gelişmenin karşısında olan rahip, müritlerini ölüme hazırlamak ve kolayca ikna etmek için eğitimden, teknolojiden, spordan, sosyal hayattan kısacası dünyadan vazgeçirmişti.   

Öte yandan müritlerinin tüm varlıklarını kiliseye bağışlamalarını sağlayan ve nihayetinde onları açlığa terk eden Mackenzie’nin 4 evi, 8 bin dönüm arazisi ve on binlerce dolarlık banka hesabı ile son derece müreffeh koşullarda yaşadığı ortaya çıktı. 

Daha önce yargı önüne çıkan ancak delil yetersizliğinden serbest bırakılan rahip kilisesinin kapatılmasına rağmen faaliyetlerine gizlice devam etti.  

Uganda örneği 

Şakahola, Afrika'da bilinen ilk vaka değil. 2000 yılında Uganda'da, ‘Tanrı’nın 10 Emrini Yenileme’ tarikatı, kıyametin geleceği tarihe ilişkin kehanetleri nedeniyle 700'den fazla insanın kilisede yakılarak ölümüne neden olmuştu. Tıpkı Kenya'da olduğu gibi, Uganda yetkilileri de tarikatın şüpheli faaliyetlerinden haberdar olmalarına rağmen zamanında müdahale etmekte başarısız olmuştu.  

Tarikatlar zihinleri nasıl kontrol ediyor? 

Steven Hassan'ın "Kült Örgütlerin Zihin Kontrolüyle Mücadele" (Combatting Cult Mind Control) kitabında anlattığı üzere tarikatlar bireyleri sistematik ve çok katmanlı bir süreç ile kontrol altına alıyor. Karizmatik lider, yeni üyeleri yoğun bir sevgi ve aidiyet duygusuyla cezbeder. Eleştirinin yasaklandığı, bireyselliğin yok edildiği bu ortamda, üyeler eğitimden ve sosyal hayattan tecrit edilerek eleştirel düşünme yetileri köreltilir. Dua ve şarkı gibi sürekli tekrarlanan ritüellerle zihin meşgul edilir. Nihayetinde, dış dünya tehlikeli olarak resmedilirken, lidere mutlak itaat hayatta kalmanın tek yolu olarak sunulur.  

Bu tür hareketlerin arkasında sıklıkla millenarianism/millennialism diye adlandırılan mesihçi/kıyametçi bir anlayış bulunur. Tarihin belli bir noktasında Tanrı’nın müdahalesiyle kötülüğün sona ereceği, inananların ise kurtulacağı fikri, bugün dünyadaki ve Afrika’daki birçok tarikatın üyelerinin hem umutla hem de korkuyla manipüle edilmesini kolaylaştırıyor. 

Mackenzie'nin müritlerini dünyadan tamamen izole etmesi ve onları ölüme sürükleyecek kadar kontrolü altına alması, bu anlayışın Afrika'daki en uç örneğidir. 

Afrika’da liderler Hristiyanlığı araç olarak kullanıyor 

Şakahola trajedisi dikkatli okunduğunda dinî sapkınlığın sadece izole bir vakadan ibaret olmadığını, aynı zamanda Afrika siyasetiyle iç içe geçmiş tehlikeli bir ilişki olduğunu da ortaya koyuyor. Kıta genelinde birçok siyasi lider, tıpkı sömürge dönemindeki misyonerler gibi, dini bir meşruiyet ve itaat aracı olarak kullanmaya devam ediyor. Kendilerini "Tanrı'nın seçilmiş kulları" ilan ederek iktidarlarını kutsallaştırıyor ve eleştirilere karşı dokunulmazlık zırhı oluşturuyorlar. Zambiya’yı Hristiyan ulus ilan eden Frederick Chiluba’dan, Zimbabve’nin diktatörü Robert Mugabe’ye ve Uganda'da Devlet Başkanı Museveni için "Tanrı Baba'dır" diyen bakanlara kadar pek çok örnek, bu "kutsal meşruiyet" söyleminin iktidarı sağlamlaştırmak için nasıl kullanıldığını gösteriyor. 

Kenya'da ise din-siyaset ilişkisinin keskin örneklerinden biri eski Devlet Başkanı Daniel Arap Moi idi. Dönemin Pentekostal rahibi Arthur Kitonga, Moi'yi "tanrısal atanmış lider" ilan ederek rejime dinî meşruiyet kazandırmıştı. Günümüzde Cumhurbaşkanı William Ruto bu geleneği daha ince bir ustalıkla sürdürüyor. Pentekostal kilise mensubu olan Ruto, seçim kampanyalarında dinî motifleri stratejik olarak kullandı, kiliselere yüksek bağışlarla toplumsal nüfuzunu pekiştirdi ve dinî kimliğini siyasi bir markaya dönüştürdü. 

Şakahola, kıtanın geleceğinde bir kara gölge 

Bugün Afrika’daki yoksulluk, çaresizlik ve geleceğe dair umutsuzluk, insanları mucize vaat eden rahiplere daha kolay teslim olacak hale getiriyor. Ancak esas facia, devletlerin yalnızca dinî alanı denetleme konusundaki acziyetinde değil, aynı zamanda bu yoksulluğu ve eğitimsizliği ortadan kaldırma sorumluluğunu da yerine getirmemesinde yatıyor. 

Paul Mackenzie gibi şarlatanlar, denetimsizlik ile toplumsal kırılganlıkların birleştiği bulanık ortamda filizleniyor. Nihayetinde, sömürgeciliğin dayattığı çarpık din anlayışı, günümüzde yerini hem vaizlerin cebini doldurduğu hem de siyasetçilerin iktidarını güvence altına aldığı içsel bir sömürü düzenine bırakmış durumda. Afrika halkları cennet vaadiyle son maddi varlıklarını kiliselere bağışlıyor, eğitim ve fırsat eşitliğinden yoksun bırakıldıkları için zihinlerini din görevlilerine sorgusuz sualsiz teslim ediyor. Daha da ötesinde 'tanrısal' yetkiyle başa gelen liderlerin yönetimine boyun eğmeyi “dinî bir vazife” addediyor.   

Söz konusu kısır döngü kırılmadığı sürece Şakahola'da yaşanan trajedi ve benzerleri kıtanın geleceğinde kara bir gölge olmaya devam edecek.   

Kaynaklar:  

Okeowo, Alexis. “The Cult in the Forest.” The New Yorker, 26 Ağustos 2024. The New Yorker 

Hassan, Steven. Combating Cult Mind Control: The #1 Best-Selling Guide to Protection, Rescue, and Recovery From Destructive Cults. 30th anniversary edition. Newton, Massachusetts: Freedom of Mind Press, 2018. Colorado Mountain College 

Psychiatric Times. “Combating Cult Mind Control.” May 22, 2022. Açıklama: Aynı başlıklı Steven Hassan’la yapılan röportaj / APA toplantısı sunumlarına dair içerik. Psychiatric Times 

Küçük, Yusuf Kenan. “Afrika’da Hristiyanlığın Yeni Yüzü: Pentekostalizm.” Independent Türkçe, Ağustos 2021. https://www.indyturk.com/node/399401/türkiyeden-sesler/afrikada-hristiyanlığın-yeni-yüzü-pentekostalizm 

Şanlı, Sare. Nijeryalı rahiplerin milyon dolarlık hayatları. Independent Türkçe, Temmuz 2023. https://www.indyturk.com/node/650556/türkiyeden-sesler/nijeryalı-rahiplerin-milyon-dolarlık-hayatları 

* Evanjeliklik ve Pentekostalizm: Evanjeliklik, İncil'in yüksek otoritesi, kişisel din değiştirme deneyimi ve misyonerlik faaliyetlerine vurgu yapan, geniş bir Protestan hareketidir. Pentekostalizm ise Evanjelik geleneğin içinden doğmuş, Kutsal Ruh'un vaftizini ve bunun kanıtı olarak dillerle konuşma (glossolalia), peygamberlik ve şifa gibi "karizmatik armağanların" sürdüğüne inanan bir daldır. Katoliklik veya Anglikanizm gibi merkezi bir hiyerarşiye sahip olmamaları, her kilisenin bağımsız olabilmesi ve ibadetlerdeki duygusal, coşkulu atmosfer, bu kiliseleri dinamik kıldığı kadar denetim mekanizmalarından uzaklaştırmakta ve karizmatik liderlerin sınırsız etki alanı yaratabilmesine olanak tanımaktadır. İşte bu yapısal özellikler, Shakahola'da olduğu gibi, öğretilerin radikal bir şekilde çarpıtılması riskini artırmaktadır.