Sahravi Halkı Neden 50 Yıldır Mülteci Kamplarında Yaşıyor?

Batı Sahra meselesi yarım yüzyılı aşan geçmişine rağmen hala çözülmemiş bir uluslararası kriz olarak gündemdeki yerini korurken son gelişmeler uzun süredir devam eden çıkmazın daha da derinleştiğini gösteriyor. Sahra’nın zorlu çöl koşullarında, Cezayir’in Tinduf bölgesindeki mülteci kamplarında yaşayan Sahravi halkı için 2026 yılı sembolik ve siyasi açıdan kritik bir döneme işaret ediyor. Bağımsızlık hareketinin öncüsü olan Polisario Cephesi’nin 1976 yılında ilan ettiği Sahravi Arap Demokratik Cumhuriyeti’nin 50. yıl dönümü bir kutlamadan çok yarım kalmış bir mücadelenin hatırlatılması niteliğindeydi.  

Sahravilerin bitmeyen bekleyişi  

Sahravi halkı, Batı Sahra bölgesinde yaşayan Arap ve Amazigh (Berberi) kökenlerin birleşiminden oluşan bir topluluktur. Bu topluluk, yüzyıllar boyunca göçebe veya yarı göçebe bir yaşam biçimi benimsemiş, deve ve keçi yetiştiriciliği ile geçimini sağlamış ve geniş çöl coğrafyasında hareket ederek yaşamını sürdürmüştür. Toplumsal yapı büyük ölçüde kabile temeline dayanmış, Regeibat ve Oulad Delim gibi kabileler sosyal organizasyonun ana unsurlarını oluşturmuştur. Toplum yapıları içinde akrabalık ilişkileri, dayanışma ve karşılıklı sorumluluk önemli bir yer tutmuştur.   

19. yüzyılın sonlarında Avrupa güçlerinin Afrika kıtasında genişleme politikaları çerçevesinde Batı Sahra bölgesi 1884 yılında İspanya tarafından sömürgeleştirilmiş ve İspanyol Sahrası olarak adlandırılmıştır. Bu dönem yerel halkın siyasi egemenlikten uzaklaştığı ve bölgenin dış yönetim tarafından kontrol edildiği bir süreci ifade etmektedir. 20. yüzyılın ortalarına gelindiğinde küresel ölçekte hız kazanan dekolonizasyon süreci, Batı Sahra’da da etkili olmuş ve yerel halk arasında bağımsızlık taleplerinin güçlenmesine sebebiyet vermiştir.    

1973 yılında kurulan Polisario Cephesi (Saguia el-Hamra ve Rio de Oro’nun Kurtuluşu için Halk Cephesi), Sahravi halkının bağımsızlık talebini temsil eden siyasi ve askeri bir yapı olarak ortaya çıkmıştır. İspanya, 1974 yılında Birleşmiş Milletler gözetiminde bir referandum düzenlemeyi planladığını açıklamış ancak bu süreç tamamlanmadan 1975 yılında Madrid Anlaşmaları imzalanmıştır. Bu anlaşma ile Batı Sahra’nın idari kontrolü Fas ve Moritanya arasında paylaşılmıştır. Aynı dönemde Uluslararası Adalet Divanı, Fas’ın bölge üzerindeki tarihsel bağlarını incelemiş ve bu bağların egemenlik oluşturmadığı sonucuna varmıştır. Buna rağmen Fas, 1975 yılında yaklaşık 350 bin sivilin katıldığı Yeşil Yürüyüş ile bölgeye fiili giriş sağlamış ve bu gelişme bölgedeki güç dengelerini değiştirmiştir.  

1975 yılında İspanya’nın bölgeden çekilmesiyle birlikte Fas ve Moritanya’nın Batı Sahra’ya askeri olarak girmesi, Polisario Cephesi ile bu ülkeler arasında silahlı çatışmalara yol açmıştır. 1975-1991 yılları arasında süren Batı Sahra Savaşı, bölgedeki nüfus hareketlerini doğrudan etkilemiş ve geniş çaplı zorunlu göçlere neden olmuştur. 1976 yılı itibarıyla ise on binlerce Sahravi, çatışmalardan kaçmak amacıyla Cezayir’in güneybatısındaki Tinduf bölgesine sığınmıştır. Bu süreçte kurulan mülteci kampları başlangıçta geçici yerleşim alanları olarak tasarlanmış ancak zaman içinde kalıcı yapılar haline gelmiştir.  

Birleşmiş Milletler verilerine göre günümüzde yaklaşık 170 bin Sahravi mülteci, Boujdour, Aousserd, Smara, Laayoune ve Dakhla adlı beş ana kampta yaşamaktadır. Bu kamplar, coğrafi olarak izole bir çöl bölgesinde yer almakta olup aşırı sıcaklık, düşük yağış ve sınırlı doğal kaynaklar gibi çevresel zorluklarla karşı karşıyadır. Kamplarda yaşayan nüfus, gıda, su, sağlık hizmetleri ve eğitim gibi temel ihtiyaçlar açısından büyük ölçüde uluslararası yardımlara bağımlıdır.  

Bu kampların yönetimi büyük ölçüde Polisario Cephesi tarafından yürütülmekte olup Sahravi Arap Demokratik Cumhuriyeti’nin kurumsal yapıları burada faaliyet göstermektedir. 27 Şubat 1976 tarihinde ilan edilen bu yapı anayasa, idari sistem, eğitim kurumları ve sağlık altyapısı gibi unsurlar aracılığıyla devlet benzeri bir organizasyon oluşturmuştur. Cezayir, Sahravi mültecilere barınma alanı sağlamış ve siyasi olarak Polisario Cephesi’ni desteklemiştir. Bununla birlikte Sahraviler, Cezayir vatandaşı olmamakta ancak belirli koşullar altında seyahat edebilmelerini sağlayan belgeler edinebilmektedir.  

1979 yılında Moritanya’nın Batı Sahra’daki iddialarından vazgeçerek bölgeden çekilmesi sonrasında Fas, bu alanları da kontrol altına almıştır. Fas, zaman içinde Batı Sahra boyunca uzanan ve yaklaşık 2.700 kilometre uzunluğunda olan savunma hattı inşa etmiş, bu durum bölgeyi fiziksel olarak ikiye ayırmıştır. 1991 yılında Birleşmiş Milletler arabuluculuğunda bir ateşkes sağlanmış ve MINURSO (Batı Sahra’da Referandum için Birleşmiş Milletler Misyonu) kurulmuştur. Bu misyonun amacı ateşkesi denetlemek ve referandum organize etmek olmasına rağmen seçmen listeleri ve siyasi anlaşmazlıklar nedeniyle referandum gerçekleştirilememiştir.  

Kamplardaki sosyal yapı zaman içinde gelişmiş, eğitim sistemleri kurulmuş ve okuryazarlık oranı önemli ölçüde artmıştır. Ayrıca Sahravi gençlerin yurt dışında eğitim almasını sağlayan programlar oluşturularak Cezayir, Küba ve İspanya gibi ülkelerle eğitim iş birlikleri geliştirilmiştir. Böylece Sahravi toplumunda uluslararası bağlantıları olan bir diaspora oluşmasına katkı sağlanmıştır. Ancak son yıllarda kamplardaki ekonomik fırsatların sınırlı olması nedeniyle bazı gençlerin eğitim sonrası geri dönmemeyi tercih ettiği gözlemlenmektedir.   

Güncel siyasi gelişmeler ve devam eden anlaşmazlık  

Batı Sahra meselesi günümüzde de çözülmemiş bir uluslararası sorun olarak devam etmektedir. Fas bölgenin yaklaşık üçte ikisini kontrol etmekte ve burayı kendi güney eyaletleri olarak tanımlamaktadır. Polisario Cephesi ise daha çok iç kesimlerde yer alan ve serbest bölge olarak adlandırılan alanlarda kontrol sağlamaktadır. 2020 yılında ateşkesin bozulduğu ve sınırlı çatışmaların yeniden başladığı bildirilmiştir.  

Geçtiğimiz günlerde Polisario Cephesi, Sahravi Arap Demokratik Cumhuriyeti’nin ilanının 50. yıl dönümünü Tinduf yakınlarındaki mülteci kamplarında düzenlenen askeri geçit törenleri ve etkinliklerle andı. Kamplarda yaşayan birçok Sahravi için bu tür anmalar kimliklerini, tarihlerini ve taleplerini dünyaya duyurmanın bir yolu. Yaşlısından gencine kadar pek çok kişi hala bir gün kendi topraklarına dönme hayalini canlı tutuyor. Ancak bu umut uluslararası siyasetteki son gelişmelerle giderek daha karmaşık hale geliyor.  

Özellikle son dönemde bazı büyük güçlerin Fas’ın Batı Sahra üzerindeki egemenlik iddiasını destekleyen tutumları dengeleri önemli ölçüde değiştirmiş durumda. Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi’nde kabul edilen ve Fas’ın özerklik planını en uygulanabilir çözüm olarak öne çıkaran karar, Sahravi tarafında ciddi bir hayal kırıklığı yarattı. Çünkü bu yaklaşım, yıllardır vaat edilen ve uluslararası hukuk çerçevesinde meşru kabul edilen referandum seçeneğini fiilen geri plana itiyor. Sahraviler için mesele yalnızca siyasi bir çözüm değil kendi geleceklerini özgürce belirleme hakkı yani temel bir ilke meselesi.  

Tinduf’taki kamplarda yaşayan yaklaşık 170 bin Sahravi mülteci açısından bu gelişmeler oldukça somut sonuçlar doğuruyor. Zaten sınırlı imkanlarla sürdürülen yaşam, belirsizliğin devam etmesiyle daha da ağırlaşıyor. Gıda, su ve sağlık hizmetlerine erişim büyük ölçüde dış yardımlara bağlı kalırken, son yıllarda bu yardımların yetersizliği daha sık hissediliyor. Buna rağmen kamplarda hayat tamamen durmuş değil. Günlük yaşamın içinde çocukların eğitim gördüğü, ailelerin geleneklerini sürdürdüğü ve hatta düğünlerin yapıldığı bir düzen var. Ancak bu düzen geçicilik üzerine kurulu olduğu için her zaman çok kırılgan.  

Son haftalarda kamplarda düzenlenen protestolar ise Sahravi toplumunun artan huzursuzluğunu açıkça ortaya koyuyor. ABD öncülüğünde hazırlanan ve referandum ihtimalini daha da zayıflattığı düşünülen yeni önerilere karşı yükselen tepkiler, genç neslin de artık daha görünür bir şekilde ses çıkardığını gösteriyor. Bu protestolarda dile getirilen en temel talep değişmiyor: kendi kaderini tayin etme hakkı. Bu talep insanların günlük konuşmalarında güçlü bir şekilde yer buluyor.  

Öte yandan diplomasi trafiği tamamen durmuş değil. Fas, Polisario Cephesi, Cezayir ve Moritanya arasında zaman zaman yürütülen dolaylı görüşmeler, çözüm arayışlarının sürdüğünü gösterse de henüz somut bir ilerleme sağlanabilmiş değil. Taraflar arasındaki temel anlaşmazlık, çözümün çerçevesinde düğümleniyor, Fas kendi egemenliği altında bir özerklik modelini savunurken, Polisario ve Sahravi halkının önemli bir bölümü bağımsızlık seçeneğini içeren bir referandumdan vazgeçmiyor.  

Uluslararası insan hakları örgütleri ise bu süreçte Sahravilerin haklarının göz ardı edilmemesi gerektiğini vurguluyor. Zorla yerinden edilme, geri dönüş hakkı ve geçmişte yaşanan ihlaller için tazminat gibi konuların herhangi bir çözümün parçası olması gerektiği ifade ediliyor. Ancak mevcut siyasi atmosferde bu taleplerin ne ölçüde karşılık bulacağı belirsizliğini koruyor.  

Uluslararası sistemde çözümü ertelenmiş ve etkileri devam eden başlıca sorun alanlarından biri olarak Batı Sahra meselesi, bölgesel bir anlaşmazlık olmanın ötesinde uluslararası hukukun, dekolonizasyon sürecinin ve insan haklarının sınandığı bir alan olmaya devam ediyor. Sahravi halkı için ise nesiller boyunca süren bir bekleyiş anlamına geliyor. Bugün kamplarda doğan bir çocuk, büyük ihtimalle ailesinin yaşadığı aynı belirsizlik içinde büyüyor. Buna rağmen umutla beklemek, Sahravi kimliğinin ayrılmaz bir parçası olarak çöl kamplarında varlığını sürdürebilmenin tek dayanak noktası olarak görülüyor.