Sahra’nın Ötesinde - IV

Araştırmacı Göktuğ Çalışkan, İbn Battuta’nın 14. yüzyılda Mali İmparatorluğu’na yaptığı yolculuğu, Mansa Süleyman’ın sarayındaki dikkat çekici gelenekleri ve Batı Afrika’nın siyasi ve kültürel yapısını Fokus+ için kaleme aldı.
sahra-nin-otesinde-iv.jpg

09.10.2026 - 15:36  |  Son Güncellenme:  19.10.2026 - 14:50

Mansa Süleyman’ın sarayında: Altın bir kuş, griotlar ve başına toprak döken insanlar 

İbn Battûta, Walata’dan ayrıldıktan sonra yaklaşık yirmi dört gün boyunca güneye ilerledi. Sahra’nın çıplaklığı yavaş yavaş geride kalırken önündeki coğrafya değişiyor, dev ağaçlar yolculara gölge veriyor, küçük yerleşimler ve tarım alanları daha sık görünüyordu. Yol onu sonunda Mali hükümdarlarının merkezine, kendi eserinde “Malli” diye kaydettiği şehre ulaştırdı. 

Bu şehrin bugünkü haritada tam olarak nereye karşılık geldiği hâlâ tartışmalı. Uzun yıllar bugünkü Gine’de bulunan Niani ile özdeşleştirilmiş olsa da arkeolojik çalışmalar bu kabulü ciddi biçimde sorguluyor. İbn Battûta’nın gördüğü hükümdar merkezinin Nijer Nehri’ne daha yakın başka bir yerde bulunmuş olabileceğini savunan görüşler de var. 

Fakat İbn Battûta’nın önünde böyle bir bilmece yoktu. O, 1352 yılı yazında Mali İmparatorluğu’nun hükümdarının bulunduğu şehre girmişti ve bundan sonra gördüklerini dikkatle kaydedecekti. 

İbn Battûta

İlk günlerinde hükümdarla karşılaşamadı. Bunun sebebi saray protokolü değildi. Şehre gelişinden yaklaşık on gün sonra yediği bir yemek onu ağır biçimde hastalandırdı. Yanındaki altı kişiden biri hayatını kaybetti, İbn Battûta ise sabah namazına gittiği sırada bayıldı ve kendi ifadesine göre hastalığın etkisinden yaklaşık iki ay kurtulamadı. 

Dünyanın yarısını dolaştıktan sonra Mali hükümdarının sarayına ulaşmıştı. Ancak Mansa Süleyman’la ilk görüşmesini sarayın kapıları değil, hastalık geciktirmişti. İyileştiğinde karşısında Afrika tarihinin en ilginç saraylarından biri vardı. 

Üç ekmek, biraz et ve büyük bir hayal kırıklığı 

İbn Battûta’nın Mansa Süleyman hakkındaki ilk hükmü pek nazik değildir. Onu cömertliğiyle tanınan bir hükümdar olarak görmez. Bunun ne kadarının Süleyman’ın gerçek karakterini, ne kadarının seyyahın beklentilerini yansıttığını anlamak için biraz sabırlı olmak gerekiyor. Çünkü İbn Battûta saraylara yabancı bir adam değildi. 

Delhi Sultanı’nın huzuruna çıkmış, Anadolu’daki beylerle görüşmüş, Orta Asya hükümdarlarının maiyetlerini görmüş ve hayatının büyük bölümünde yöneticilerin, kadıların ve varlıklı insanların misafiri olmuştu. Yolculuğu boyunca kendisine atlar, giysiler, para ve başka hediyeler sunulmuştu. Bir hükümdarın yabancı bir âlimi nasıl ağırlaması gerektiğine dair zihninde oldukça yüksek bir ölçü oluşmuştu. 

Mansa Süleyman’la ilk karşılaşması işte bu beklentiyle gerçekleşti. 

Sarayda Merînî hükümdarı Ebü’l-Hasan için düzenlenen bir anma merasimine katıldı. Komutanlar, hukukçular, kadı ve hatip oradaydı. Kur’an okundu, dualar edildi ve İbn Battûta törenin sonunda hükümdarın huzuruna çıktı. Saray görevlileri onun kim olduğunu anlattılar. Mansa Süleyman kısa bir karşılık verdi ve görüşme sona erdi. 

Bir süre sonra İbn Battûta’ya hükümdarın hediyesinin geldiği haberi ulaştı. Haberi getiren kişi öylesine heyecanlıydı ki seyyah ayağa kalktı. Daha önce başka saraylarda gördüklerini düşündüğümüzde, muhtemelen değerli kumaşlar, para veya bir hilat bekliyordu. 

Karşısında üç parça ekmek, yağda kızartılmış bir parça et ve bir kaba konulmuş ekşi süt gördü. İbn Battûta bu duruma güldüğünü yazar. 

Mansa Musa

Walata’da kendisine sunulan mütevazı yemek yüzünden Mali’ye geldiğine pişman olan adam, imparatorluk merkezinde de benzer bir sürprizle karşılaşmıştı. Üstelik bu kez ikramı yapan sıradan bir şehir yöneticisi değil, Mansa Musa’nın ardından Mali tahtına oturan hükümdardı. 

Burada yine aynı sorun ortaya çıkıyor. İbn Battûta bize Mali sarayının cimriliğini mi anlatıyor, yoksa kendi beklentilerinin ne kadar yüksek olduğunu mu gösteriyor? Cevap muhtemelen ikisinin arasında bir yerde. 

Seyyahın Süleyman’dan hoşnut olmadığı açık. Lakin birkaç sayfa sonra aynı hükümdarın çevresinde gördüğü altın, gümüş, ipek, silahlar, yüzlerce saray mensubu ve son derece karmaşık merasim düzeni, Mali sarayının yoksullukla açıklanamayacağını gösteriyor. 

İbn Battûta’yı rahatsız eden şey servetin bulunmaması değildi. Servetin kendisine ayrılmamasıydı. 

Bir ağacın altında kurulan iktidar 

Mansa Süleyman’ın halkın önüne çıkışı İbn Battûta’nın anlatısında neredeyse bir sahne gibi ilerler. Hükümdarın bazı kabulleri saray binasının içinde yapılırken bazıları açık havada, büyük bir ağacın altında gerçekleştiriliyordu. 

Ağacın altında üç basamaklı bir platform bulunuyordu. İbn Battûta bunun adını “pempi” olarak kaydeder. Platformun üzerine ipek seriliyor ve minderler yerleştiriliyordu. Hükümdarın başının üzerinde ise büyük bir ipek gölgelik yükseliyordu. 

Gölgelik, altından yapılmış ve İbn Battûta’nın şahine benzettiği bir kuş figürüyle taçlandırılmıştı. Sahne burada başlıyordu, fakat hiçbir ayrıntı tesadüfi görünmüyordu. 

Mansa Süleyman sarayın bir kapısından çıkıyor, elinde yayı ve sırtında sadağıyla ağır ağır ilerliyordu. Başında altın işlemeli bir başlık, üzerinde de kırmızı bir giysi vardı. Önünde müzisyenler yürürken, arkasında üç yüz silahlı saray mensubu bulunuyordu. Hükümdar hiç de acele etmiyordu. 

İbn Battûta onun özellikle ağır yürüdüğünü, zaman zaman durduğunu ve platforma ulaştığında önce etrafına baktığını anlatıyor. Ardından üç basamağı, hutbe için minbere çıkan bir hatibin ağırbaşlılığıyla çıkıyor ve yerine oturuyordu. Tam o anda davullar ve borular çalmaya başlıyordu. Birkaç saniye önce hareket hâlinde olan saray, hükümdarın oturmasıyla başka bir düzene geçiyordu. 

Görevliler devletin önde gelenlerini çağırıyor, komutanlar yerlerini alıyor, kadı ve hukukçular belirlenmiş noktalara oturuyordu. İki eyerlenmiş at ile iki koç da alana getiriliyordu. İbn Battûta, koçların nazara karşı koruyucu sayıldığını özellikle not etmişti. Onun önünde duran şey gelişigüzel oluşmuş bir kalabalık değildi. İktidarın nasıl görülmesi gerektiği üzerine kurulmuş bir merasimdi. 

Altın ve gümüş pencerelerin arkasındaki hükümdar 

Sarayın kapalı kabul alanı da aynı ölçüde dikkat çekiciydi. Mansa Süleyman’ın bazı zamanlarda oturduğu kubbeli kabul salonu, Mansa Musa döneminin en ilginç mimari miraslarından biriydi. İbn Battûta burada altın ve gümüş levhalarla kaplı ahşaptan yapılmış altı kemerli açıklık gördüğünü kaydeder. Perdeler kaldırıldığında halk, hükümdarın kabul yapacağını anlıyordu. 

Bu binanın hikâyesi bizi yeniden Mansa Musa’ya götürüyor. Kaynaklar, Musa’nın hac yolculuğundan dönerken yanında Endülüslü Ebû İshak es-Sâhilî’yi getirdiğini ve onun hükümdar için kubbeli bir kabul salonu yaptığını aktarır. Es-Sâhilî’ye Mali mimarisini “öğreten adam” muamelesi yapmak doğru olmaz. Batı Afrika’da kerpiç yapı geleneği ondan çok daha eskiydi.  

Ancak yaptığı salon, saraya yeni bir biçim kazandırmış gibi görünmektedir. Kare planlı, üzeri kubbeyle örtülü ve bezemelerle süslenmiş bir hükümdar salonu, Mansa Musa’nın Kahire ve Mağrib’de gördüğü saray dünyasıyla Mali’deki yerel iktidar gelenekleri arasında kurulmuş yeni bir bağ gibiydi. 

Yıllar sonra İbn Battûta bu salona girdiğinde Musa çoktan ölmüştü. Fakat onun yaptırdığı mekânda kardeşi oturuyordu. İşte Mansa Musa’nın gölgesi burada yeniden ortaya çıkıyordu. Önceki bölümde sözünü ettiğimiz miras artık soyut bir siyasi miras değildi. İbn Battûta onun içinde yürüyebiliyor, altın ve gümüş kaplı pencerelerine bakabiliyordu. 

Sarayda konuşmak bile başlı başına bir törendi 

Mansa Süleyman’ın huzurunda herkes istediği gibi konuşamıyordu. Hükümdarla muhatap olmak belirli kişiler ve belirli aşamalar üzerinden gerçekleşiyordu. Bu düzenin merkezindeki isimlerden biri Dûğâ idi. İbn Battûta onu tercüman olarak tanımlıyor. Ancak Dûğâ’nın yaptığı iş bugünkü anlamıyla iki dili birbirine çevirmekten çok daha genişti. Hükümdarla halk arasındaki sözü taşıyor, merasimlerde önemli görev üstleniyor, müzik ve sözlü anlatımın içinde yer alıyordu. 

Bir kişi hükümdara bir şey söylemek istediğinde doğrudan Mansa Süleyman’a seslenmiyordu. Önce Dûğâ’ya konuşuyor, söz başka bir görevliye aktarılıyor ve sonunda hükümdara ulaşıyordu. Birkaç metrelik mesafe, birkaç insanlık bir protokol zincirine dönüşüyordu. Bu sistem, hükümdarı fiziksel olarak erişilebilir, sembolik olarak ise uzak tutuyordu. 

İbn Battûta’nın dikkatini çeken en çarpıcı davranışlardan biri de insanların Mansa Süleyman’a karşı gösterdiği saygıydı. Hükümdarın huzuruna çağrılan kişi eski giysiler giyiyor, başını eğiyor ve büyük bir tevazu gösteriyordu. Sultandan cevap aldığında ise daha da şaşırtıcı bir şey yapıyordu. Başına ve sırtına toprak serpiyordu. İbn Battûta bu davranışı öylesine tuhaf bulmuştu ki insanların gözlerine nasıl toprak kaçırmadıklarına şaşırdığını yazdı. 

Fakat saraydaki insanlar için bunun anlamı başkaydı. Toprağa yaklaşmak, eğilmek ve kendisini küçültmek hükümdarın yüceliğini görünür hâle getiriyordu. Mali sarayında güç yüksek sesle ilan edilmiyordu. İnsanların bedenleri üzerinden gösteriliyordu. 

Griotlar hükümdara geçmişi hatırlatıyordu 

Sarayın en dikkat çekici dünyası ise sözün ve hafızanın başladığı yerde ortaya çıkıyordu. Bugün Batı Afrika kültüründe “griot” olarak bildiğimiz sözlü tarih anlatıcıları, 14. yüzyıl Mali sarayında iktidarın çevresinde önemli bir yere sahipti. İbn Battûta onları gördü ve merasimlerini şaşkınlıkla anlattı. 

Dûğâ büyük törenlerde eşleri ve geniş maiyetiyle birlikte ortaya çıkıyordu. Güzel giysiler giyiliyor, altın ve gümüş süslemeler takılıyor, müzik çalınıyor ve hükümdarın savaşları ile başarıları anlatılıyordu. Kadınlar şarkıya katılıyor, gençler davul çalıyor, bazıları akrobatik hareketler ve kılıç oyunları yapıyordu. 

İbn Battûta için bu oldukça yabancı bir saray diliydi. Ne var ki, tören sadece eğlenceden ibaret değildi. Griotların yaptığı şeylerden biri hükümdarın geçmişle bağını kurmaktı. Bayram günlerinde şairler kuş biçiminde tüylerden hazırlanmış kıyafetlerle sarayın önüne çıkıyorlardı. İbn Battûta bu görüntüyü garipsedi ve kendi dünyasının kelimeleriyle alaycı biçimde tarif etti. 

Sonra şiirler okunuyordu. Seyyahın kendisine anlatıldığına göre bu şiirlerde hükümdara daha önce aynı yerde oturan krallar hatırlatılıyordu. Önceki hükümdarların yaptıkları anlatılıyor ve Süleyman’a onların iyi işlerini devam ettirmesi öğütleniyordu. 

Yani griot, hükümdarı yalnızca övmüyordu. Ona hesap vermesi gereken bir geçmiş olduğunu hatırlatıyordu. Bu çok önemli bir ayrıntı diyebiliriz. Çünkü yazılı arşivin bugünkü anlamıyla bulunmadığı bir siyasi kültürde tarih, insanların hafızasında taşınıyordu. Hanedanın kim olduğu, hangi hükümdarın ne yaptığı, hangi savaşın kazanıldığı ve hangi kişinin hangi hizmette bulunduğu sözle aktarılıyordu. 

Saraydaki griot bu yüzden sanatçı olduğu kadar hafıza taşıyıcısıydı. Bir anlamda yaşayan arşivdi. Mansa Süleyman tahtında otururken karşısında konuşan griot, ona kendisinden önce gelenleri hatırlatıyordu. Hükümdarın gücü geçmişten geliyordu fakat aynı geçmiş onun davranışlarını ölçmek için de kullanılıyordu. Mali sarayını ilginç yapan unsurlardan biri tam olarak buydu. İktidarın yanında hafıza da oturuyordu. 

İslam ile eski gelenekler aynı sarayda 

İbn Battûta’nın gördüğü sarayı tek bir kimlikle açıklamak kolay değildir. Mansa Süleyman Müslüman bir hükümdardı. Sarayında kadılar ve hukukçular bulunuyor, Kur’an okunuyor, cuma namazına büyük önem veriliyor ve Müslüman devletlerle diplomatik ilişkiler yürütülüyordu. 

Fakat aynı sarayda İbn Battûta’nın İslam öncesi geçmişe bağladığı merasimler de devam ediyordu. Toprak serpme geleneği, griotların kuş kıyafetleri içinde şiir okuması, hükümdarın geçmiş krallar üzerinden yüceltilmesi ve bazı başka saray uygulamaları onun gözünde oldukça garipti. 

İbn Battûta bunları anlatırken tarafsız bir antropolog gibi davranmıyordu. Mâlikî hukuk eğitimi almış Faslı bir Müslüman olarak gördüklerini kendi dinî anlayışının içinden değerlendiriyor, bazı davranışları açık biçimde kınıyordu. Buna rağmen tam da onun rahatsızlığı sayesinde Mali’deki toplumsal ve siyasi hayatın ne kadar katmanlı olduğunu görebiliyoruz. 

İslam burada eski düzeni bir gecede silmemişti. Eski gelenekler de İslam’ı dışarıda bırakmamıştı. İkisi aynı sarayda, bazen aynı merasimde yan yana bulunabiliyordu. Bir yanda Kur’an okunan bir hükümdar töreni vardı. Birkaç saat sonra griotlar kralların geçmişini anlatıyor, insanlar başlarına toprak serpiyor ve yüzlerce yıllık siyasi hafıza yeniden canlandırılıyordu. 

İbn Battûta’nın şaşkınlığı biraz da bundan kaynaklanıyordu. Onun karşısında “eksik Müslümanlaşmış” basit bir toplum yoktu. Kendi siyasal geleneklerini korurken İslam’ı da bu düzenin önemli bir parçası hâline getirmiş bir imparatorluk vardı. 

İbn Battûta Süleyman’ı sevmedi ama ülkesinden çok etkilendi 

İbn Battûta ile Mansa Süleyman arasındaki ilişki hiçbir zaman sıcak görünmüyor. Seyyah, hükümdarın hediyelerini yetersiz buluyor ve bunu saklamıyor. Bir süre sonra rahatsızlığını saraya kadar taşıdığı da anlaşılıyor. Dünyanın çeşitli ülkelerini gezdiğini ve farklı hükümdarlarla karşılaştığını hatırlatarak Mali’den ayrıldığında Mansa Süleyman hakkında ne anlatacağını sorguluyor. Sonunda hükümdar ona altın verilmesini emrediyor. 

Bu küçük tartışma İbn Battûta’nın karakteri hakkında da çok şey söylüyor. O, kendi değerinin farkında olan bir seyyah. Saraylardan ilgi bekliyor; gördüğü ilgi az olduğunda bundan rahatsız oluyor ve bunu eserine yansıtmaktan hiç çekinmiyor. Fakat Mansa Süleyman’a karşı kişisel hayal kırıklığı, Mali hakkındaki daha geniş değerlendirmesini bütünüyle gölgelemiyor. 

İbn Battûta ülkenin güvenliğini açık biçimde övüyor. Hırsızlık ve yol kesme korkusunun son derece az olduğunu, yabancıların mallarının korunduğunu ve hükümdarın adaletsizliğe karşı sert davrandığını anlatıyor. Cuma namazına gösterilen ilgiden ve Kur’an eğitimine verilen önemden de etkileniyor. Bu yüzden anlatısında garip bir gerilim oluşuyor. 

Mansa Süleyman’ın hediyesini küçümsüyor fakat yönettiği ülkenin düzenini takdir ediyor. Bazı saray âdetleriyle alay ediyor fakat onların nasıl işlediğini büyük bir dikkatle kaydediyor. Griotların kıyafetlerini tuhaf buluyor fakat onların sözleri sayesinde 14. yüzyıl Mali’sinin siyasi hafızasını bugün biz de görebiliyoruz. 

İbn Battûta’nın değerli tarafı biraz da burada. Sevdiğini överken ayrıntı veriyor, hoşlanmadığını eleştirirken daha da fazla ayrıntı veriyor. Yedi yüzyıl sonra kazanan tarih oluyor. 

Sarayın içinde başka bir güç daha vardı 

Bununla beraber, İbn Battûta’nın Mali sarayında gördüğü güç Mansa Süleyman’dan ibaret değildi. Sarayın içinde hükümdarın yanında adı anılan, kendisine hükümdara gösterilene benzer saygı gösterilen ve siyasi ağırlığı seyyahın özellikle dikkatini çeken başka biri vardı. 

Bir kadın. 

Adı Qasa’ydı. 

İbn Battûta’nın anlatısında Qasa sıradan bir hükümdar eşi gibi değil. Onun konumunu tarif ederken kullandığı ifadeler, Mali’de kadınların iktidarla ilişkisi hakkında beklenmedik bir kapı açıyor.  

Daha sonra işler çok daha ilginç bir hâl alıyor. Çünkü sarayın içinde bir komplo söylentisi yayılıyor. 

Mansa Süleyman’ın tahtı tehlikeye giriyor. Ve hikâyenin merkezinde yine Qasa yer alıyor. İbn Battûta’nın Mali’de karşılaştığı en şaşırtıcı siyasi hikâyelerden biri henüz başlamamıştı. 


Kaynakça 

  • İbn Battûta, Voyages d’Ibn Battûta, 4 cilt, yay. Charles Defrémery ve Beniamino R. Sanguinetti, yeni önsöz ve notlar Vincent Monteil, Paris, 1969. 
  • Nehemia Levtzion ve J. F. P. Hopkins, Corpus of Early Arabic Sources for West African History, Cambridge University Press, Cambridge, 1981. 
  • D. T. Niane, “Mali and the Second Mandingo Expansion”, General History of Africa IV: Africa from the Twelfth to the Sixteenth Century, UNESCO, Paris, 1984. 
  • Sophie Canós-Donnay, “The Empire of Mali”, The Oxford Research Encyclopedia of African History, Oxford University Press, 2018. 
  • John O. Hunwick, “An Andalusian in Mali: A Contribution to the Biography of Abū Isḥāq al-Sāḥilī, c. 1290–1346”, Paideuma, C. 36 (1990). 
  • Nawal Morcos Bell, “The Age of Mansa Musa of Mali: Problems in Succession and Chronology”, The International Journal of African Historical Studies, 5/2 (1972). 
  • François-Xavier Fauvelle-Aymar, “Niani Redux: A Final Rejection of the Identification of the Site of Niani (Republic of Guinea) with the Capital of the Kingdom of Mali”, P@lethnology, C. 4 (2012). 
  • P. F. de Moraes Farias, Arabic Medieval Inscriptions from the Republic of Mali: Epigraphy, Chronicles, and Songhay-Tuareg History, Oxford University Press, Oxford, 2003.