Sahra’nın Ötesinde - III

Mansa Musa’nın gölgesindeki ülke: İbn Battûta Mali’ye geldiğinde altın çağ bitmiş miydi? 

Kahire 1324 yılında çok sayıda hükümdar, tüccar, hacı ve yabancı görmüştü. Memlük başkentinin sokaklarından her gün farklı diller yükseliyor, Nil kıyısına Akdeniz’den Kızıldeniz’e uzanan büyük ticaret dünyasının insanları geliyordu. Fakat o yıl Sahra’nın güneyinden gelen bir hükümdarın geçişi şehirde yıllarca anlatılacak bir hatıra bıraktı. 

Hükümdarın adı Musa’ydı. Halkının dilinde taşıdığı unvanla Mansa Musa. 

Yanında getirdiği kafilenin büyüklüğüne ilişkin rakamlar kaynaktan kaynağa değişiyor. On binlerce insandan, yüzlerce hizmetkârdan ve taşınan büyük miktarda altından söz ediliyor. Sayıların bir bölümünün zaman içerisinde büyütülmüş olması kuvvetle muhtemel. Ancak anlatıların üzerinde birleştiği bir husus var: Kahirelilerin karşısına sıradan bir hac kafilesi çıkmamıştı. 

Sahra’nın ötesinden güçlü, zengin ve kendisine güvenen bir devlet gelmişti. 

İbn Battûta yıllar sonra Mali topraklarına ayak bastığında Mansa Musa artık hayatta değildi. Buna rağmen geçtiği yollar, karşılaştığı insanlar ve biraz sonra ulaşacağı saray hâlâ Musa’nın bıraktığı devrin izlerini taşıyordu. 

Bu yüzden İbn Battûta’nın Mali’sini anlamak için seyyahımızı bir süre Walata’da bırakıp yaklaşık otuz yıl geriye dönmek gerekiyor. Çünkü bazı hükümdarlar öldüklerinde ülkelerini terk ederler. Bazıları ise ölümlerinden sonra da ülkenin üzerinde dolaşmaya devam eder. 

Mansa Musa ikinci gruptaydı. 

Altının arkasındaki imparatorluk 

Bugün Mansa Musa’nın adı geçtiğinde ilk akla gelen kelime çoğu zaman altın oluyor. İnternette onun servetini bugünün milyarderleriyle karşılaştıran hesaplamalar yapılıyor. “Tarihin en zengin insanı” şeklindeki başlıklar birbirini takip ediyor.

Bu ilgi anlaşılır olsa da Mansa Musa’yı anlatmak için yetersiz kalıyor. Çünkü Mali’nin gücü bir hükümdarın hazinesinde duran altın miktarından doğmuyordu. İmparatorluk, Batı Afrika’nın altın üreten bölgeleri ile Sahra’nın kuzeyindeki ticaret merkezleri arasındaki hatların önemli bir bölümüne erişebilen geniş bir siyasi coğrafyaya hükmediyordu. Nijer Havzası’ndaki şehirler, Sahra güzergâhları ve ticaret merkezleri bu düzenin parçalarını oluşturuyordu. 

Altın kuzeye gidiyordu. Tuz güneye iniyordu. Kumaş, bakır, fildişi, kola cevizi ve diğer mallar bu hareketliliğin içinde yer değiştiriyordu. Tüccarlar mallarla beraber fiyat bilgisini, siyasi haberleri, mektupları ve yeni fikirleri de taşıyordu. 

Mansa Musa’nın servetini mümkün kılan dünya buydu. Bu nedenle 1324’te Kahire’ye giren kafile, hazinesi büyük bir kralın gösterisinden daha fazlasını temsil ediyordu. Sahra ötesindeki ekonomik sistem ilk kez bu kadar güçlü biçimde Akdeniz ve Orta Doğu dünyasının gözünün önüne çıkıyordu. 

Musa’nın cömertliği bu görünürlüğü daha da büyüttü. 

Kahire’de yaptığı harcamalar ve dağıttığı altın hakkında dönem kaynakları uzun uzun konuştu. Daha sonraki tarihçiler bu miktarların Kahire’de altının değerini belirli bir süre etkilediğini aktardı. Etkinin büyüklüğünü bugün kesin hesaplarla ortaya koymak zor olsa da şehirde Musa’nın altını üzerine oluşan hafızanın kendisi dikkat çekicidir. 

Bir hükümdar Kahire’den geçmişti. Şehir ise yıllar sonra hâlâ onun ne kadar altın dağıttığını konuşuyordu. Musa’nın kazandığı şey de tam burada ortaya çıkıyordu. Altın harcanmıştı fakat karşılığında Mali’nin adı İslam dünyasının en önemli merkezlerinden birinin hafızasına yerleşmişti. 

Hacca çıkan bir hükümdar ne anlatıyordu? 

Orta Çağ’da bir hükümdarın Mekke’ye gitmesi elbette dinî anlam taşıyordu. Fakat Mansa Musa gibi geniş bir ülkeyi yöneten bir kişinin Sahra’yı aşıp Kahire üzerinden Hicaz’a ulaşması, ister istemez siyasi sonuçlar da doğuruyordu. 

Yolculuk aylar sürüyordu. Hükümdar ülkesinden ayrılıyor, geniş bir maiyetle çölü geçiyor, başka devletlerin topraklarına giriyor, yöneticilerle görüşüyor ve İslam dünyasının kalbine ulaşıyordu. Böyle bir hareket başlı başına siyasi kapasite gerektiriyordu. Musa’nın yolculuğunu bu nedenle uzun bir hac yürüyüşünden ibaret görmemek lazım. 

Kafileyi beslemek gerekiyordu. Su bulunmalıydı. Develer ve yükler taşınmalıydı. Sahra güzergâhlarında güvenlik sağlanmalı, hükümdarın yokluğunda imparatorluğun yönetimi devam etmeliydi. 

Mansa Musa bunun için ülkesinde bir yönetim bıraktı ve yola çıktı. Kaynaklarda hükümdarın yokluğu sırasında oğlu Muhammed ya da Magha olarak tanımlanan kişinin yönetimde bulunduğuna ilişkin bilgiler yer alıyor. Mali tahtının kronolojisi hakkındaki bazı ayrıntılar tartışmalı olsa da Musa’nın uzun süre ülkesinden uzakta kalabilecek bir idari yapıya sahip olduğu açıkça görülüyor. Bu da bize başka bir Mali gösteriyor. 

Musa’nın arkasında binlerce insanla Kahire’ye gelmiş olması etkileyici olabilir. Fakat daha dikkat çekici soru şu: Bir hükümdar binlerce kilometrelik yolculuğa çıkarken ardında bıraktığı ülke nasıl yönetilmeye devam ediyordu? 

İmparatorluğun gerçek gücü belki de burada aranmalıdır. 

Kahire’den Mekke’ye uzanan şöhret 

Mansa Musa’nın Kahire’den sonraki durağı Hicaz’dı. Hac güzergâhının bu kısmı, uzun süre onun Kahire’deki altınları kadar ilgi görmedi. Oysa son yıllarda incelenen Orta Çağ kaynakları Musa’nın Mekke’deki günleri hakkında da dikkat çekici ayrıntılar sunuyor. 

Mali hükümdarı burada İslam dünyasının farklı bölgelerinden gelen insanlarla karşılaşıyordu. Mekke, onun için kutsal bir şehir olduğu kadar dünyanın uzak köşelerindeki Müslümanların birbirini gördüğü büyük bir buluşma yeriydi. 

Yolculuk da her zaman sakin geçmedi. Musa’nın maiyetindeki insanlar ile başka gruplar arasında Kâbe çevresinde gerginlik yaşandığını aktaran kaynaklar bulunuyor. Bazı anlatılarda kılıçların çekildiği bir hadiseye kadar gidiliyor. Olayın ayrıntıları bütünüyle berrak değil, fakat bu küçük sahne bize Musa’nın hac yolculuğunun sonradan çizildiği kadar kusursuz ve törensel bir yürüyüş olmadığını hatırlatıyor. 

Çöl vardı. Siyasi hassasiyetler vardı. Kalabalıklar vardı. Farklı toplumların aynı güzergâhta buluşmasından doğan gerilimler vardı. Musa da bütün bunların içinden geçiyordu. 

Mekke’de bir süre kaldıktan sonra dönüş yolculuğuna başladı. Dönüşün tam güzergâhı konusunda kaynaklar her noktada uyuşmuyor. Mali tarihini çalışırken karşımıza sık sık çıkacak sorunlardan biri burada da kendisini gösteriyor. Yazılı kaynaklar, daha sonraki kronikler ve sözlü gelenekler aynı hadiseyi farklı biçimlerde anlatabiliyor. 

Bu yüzden Mansa Musa’nın geçtiği her şehri kesin bir çizgiyle haritaya yerleştirmek kolay değil. Lakin dönüş yolculuğunun sonucu daha açık. Mali’ye dönen hükümdar, ayrıldığı hükümdarla aynı kişi olsa da yönettiği ülke artık dış dünyada eskisinden daha fazla tanınıyordu. 

Musa ülkesine ne getirdi? 

Hac yolculuklarının ilginç taraflarından biri, hacıların gittikleri yere bir şeyler götürürken döndüklerinde de beraberlerinde bir şeyler getirmeleridir. Bunların hepsi sandıklara konulabilen eşyalar değildir. 

İnsanlar gelir. Kitaplar gelir. Mimari zevkler, dinî fikirler ve yeni bağlantılar gelir. Mansa Musa’nın dönüşü de bu açıdan önemlidir. 

Onunla Mali’ye gelen kişiler arasında Endülüslü Ebû İshak es-Sâhilî özellikle dikkat çeker. Şairlik, hukuk bilgisi ve mimariyle ilişkilendirilen bu sıra dışı adam daha sonra Mali dünyasının en çok konuşulan yabancılarından biri hâline gelecekti. 

Es-Sâhilî’nin Musa’nın ülkesindeki mimarinin tek kurucusu gibi anlatılması ise yanıltıcı olur. Batı Afrika’nın kerpiç mimarisi ondan önce de vardı. Buna rağmen onun saray çevresinde bulunması, Musa dönemindeki Mali’nin Mağrib ve Endülüs dünyasıyla kurduğu kültürel bağların canlı bir örneğini oluşturuyor. 

Musa’nın döneminde camiler, din adamları ve Arapça yazı kültürü daha görünür hâle geldi. Timbuktu ve Gao gibi şehirlerin ilerleyen dönemlerde üstleneceği ilmî rolün bütün gelişimini tek bir hükümdara bağlamak mümkün olmasa da Musa devri bu sürecin güçlü aşamalarından biriydi. 

Burada da hikâyenin merkezinde altından daha kalıcı bir şey ortaya çıkıyor. 

Bağlantı. 

Mali artık Sahra’nın ardında zenginlikleri bulunan uzak bir devlet olarak görülmüyordu. Kahire, Hicaz ve Mağrib’le insan ve fikir dolaşımının içinde yer alıyordu. Üstelik bu bağlar Musa öldüğünde kesilmedi. 

Mali hükümdarları ile Mağrib’deki Merînî hanedanı arasında diplomatik temaslar sürdü. Elçiler gidip geldi, hediyeler taşındı ve bir hükümdarın ölümü diğer sarayda yankı bulabildi. İbn Battûta birkaç on yıl sonra Mali sarayına ulaştığında bunun izlerinden birini kendi gözleriyle görecekti. 

Altın çağ gerçekten sona ermiş miydi? 

Mansa Musa’nın ölüm tarihi bile tarihçiler arasında uzun süredir tartışılan meselelerden biridir. Orta Çağ Mali tarihi bize çoğu kez bu tür belirsizliklerle ulaşır. Bir kaynağın verdiği hükümdarlık süreleri başka bir haberle uyuşmaz, daha sonraki kronikler eski olayları yeniden yorumlar ve sözlü gelenekler başka bir hafızayı korur. 

Fakat Musa’dan sonra tahtın el değiştirdiğini ve sonunda kardeşi Mansa Süleyman’ın iktidara geldiğini biliyoruz. İbn Battûta Mali’ye ulaştığında karşısında işte bu hükümdar vardı. 

Burada kolay bir tarih anlatısına kapılmamak gerekir. Mansa Musa öldü, ardından “altın çağ” bitti ve imparatorluk hemen gerilemeye başladı demek doğru olmaz. İbn Battûta’nın gördüğü Mali hâlâ geniş topraklara sahip, ticaret yollarını denetleyebilen ve yabancı bir seyyahın güvenlik düzeni karşısında hayranlık duyduğu güçlü bir devletti. 

Gao, 14. yüzyılın ortalarında hâlâ Mali etkisi altında görünüyordu. Walata, imparatorluğun kuzey ticaretinde görevini sürdürüyordu. Timbuktu, Sahra ile Nijer hattının önemli merkezlerinden biri olmaya devam ediyordu. 

Musa gitmişti ama kurduğu ya da güçlendirdiği düzenin birçok parçası yerinde duruyordu. 

Yine de geçmişin ihtişamı ağır bir mirastır. Büyük bir hükümdarın ardından tahta çıkan herkes kendisini biraz da onun gölgesi altında bulur. Mansa Süleyman’ın sorunu da buydu. 

İbn Battûta saraya vardığında karşısına Mansa Musa’nın sahip olduğu şöhretle dünyayı şaşırtmış bir hükümdar çıkmayacaktı. Daha ketum, daha ihtiyatlı ve seyyahımızın gözünde çok daha az cömert bir adam görecekti. 

İbn Battûta bunu kısa sürede fark etti. Zaten Walata’da ikram konusunda hayal kırıklığı yaşamıştı. Şimdi günler süren yolculuğun ardından imparatorun bulunduğu merkeze yaklaşıyor ve dünyanın farklı saraylarında gördüğü ihtişamın Mali’de nasıl karşılık bulacağını merak ediyordu. 

Ancak onu bekleyen şey altından daha ilginçti. Çünkü Mali’de iktidar, hükümdarın ne kadar altına sahip olduğuyla kendisini göstermiyordu. Bir ağacın altında kurulan tahtta, insanların yere kapanma biçiminde, kıyafetlerde, griotların sözlerinde, muhafızların duruşunda ve hükümdarın başının üzerinde taşınan garip bir sembolde görünüyordu. 

İbn Battûta biraz sonra Mansa Süleyman’ın huzuruna çıkacaktı. 

Ve gördüğü saray, onun Mali hakkında bıraktığı en canlı sahnelerden birine dönüşecekti. 

Kaynakça 

• İbn Battûta, Voyages d’Ibn Battûta, 4 cilt, yay. Charles Defrémery ve Beniamino R. Sanguinetti, yeni önsöz ve notlar Vincent Monteil, Paris, 1969. 
• Nehemia Levtzion ve J. F. P. Hopkins, Corpus of Early Arabic Sources for West African History, Cambridge University Press, Cambridge, 1981. 
• D. T. Niane, “Mali and the Second Mandingo Expansion”, General History of Africa IV: Africa from the Twelfth to the Sixteenth Century, UNESCO, Paris, 1984. 
• Nawal Morcos Bell, “The Age of Mansa Musa of Mali: Problems in Succession and Chronology”, The International Journal of African Historical Studies, 5/2 (1972). 
• Hadrien Collet, “Échos d’Arabie. Le Pèlerinage à La Mecque de Mansa Musa (724–725/1324–1325) d’après des Nouvelles Sources”, History in Africa, C. 46 (2019). 
• John O. Hunwick, “An Andalusian in Mali: A Contribution to the Biography of Abū Isḥāq al-Sāḥilī, c. 1290–1346”, Paideuma, C. 36 (1990). 
• Nehemia Levtzion, Ancient Ghana and Mali, Methuen, London, 1973. 
• P. F. de Moraes Farias, Arabic Medieval Inscriptions from the Republic of Mali: Epigraphy, Chronicles, and Songhay-Tuareg History, Oxford University Press, Oxford, 2003.