Sahra’nın Ötesinde - I

Tanca’dan Mali’ye, bir hac yolculuğu nasıl dünyanın en büyük seyahatlerinden birine dönüştü? 

1325 yılının yazında Tanca’dan ayrılan genç adamın önünde tek bir hedef vardı. Mekke’ye gidecek, hac vazifesini yerine getirecek ve muhtemelen ailesinin yanına dönecekti. Yirmi bir yaşındaydı. Yanında büyük bir kervan, güçlü bir himaye ya da onu bekleyen saraylar yoktu. 

Adı Ebû Abdullah Muhammed bin Abdullah el-Levâtî et-Tancî idi. Dünya onu daha sonra İbn Battûta adıyla tanıyacaktı. 

O sabah evinden çıkarken yolculuğunun yaklaşık otuz yıl süreceğini bilmiyordu. Kuzey Afrika’dan Mısır’a, Hicaz’dan İran’a, Anadolu’dan Orta Asya’ya, Hindistan’dan Hint Okyanusu’na kadar uzanan bir coğrafyada hükümdarlarla görüşecek, kadılık yapacak, gemilere binecek, çölleri aşacak, savaşların ve saray entrikalarının yakınından geçecekti. Sonunda Fas’a döndüğünde bile seyahati bitmeyecekti. 

Çünkü güneyde hâlâ görmediği bir dünya vardı. 

Sahra’nın ötesinde, altının ve büyük hükümdarların memleketi olarak anlatılan Mali bulunuyordu. 

Tanca’dan başlayan yol 

İbn Battûta 1304 yılında Akdeniz ile Atlas Okyanusu’nun birbirine yaklaştığı Tanca’da dünyaya geldi. Ailesi hukuk çevresine mensuptu ve aldığı eğitim de onu Mâlikî hukuk geleneğine hazırlıyordu. Ancak yirmi bir yaşına geldiğinde hayatını değiştiren şey bir mahkeme ya da medrese olmadı. Yol oldu. 

İlk çıkışı son derece tanıdık bir amaç taşıyordu. Hacca gitmek istiyordu. O çağda Fas’tan Mekke’ye ulaşmak bugünün ölçüleriyle uzun bir seyahat sayılmazdı. Aylar süren; salgınların, eşkıyanın, susuzluğun ve siyasi karışıklıkların yolcunun peşini bırakmadığı bir yoldu. 

İbn Battûta daha ilk seyahatinde Kuzey Afrika kıyıları boyunca ilerledi. Tunus’a ulaştı, Mısır’a geçti, Kahire’yi gördü. Nil’in kıyısındaki bu büyük şehir onu yeni güzergâhlara çağırdı. Ardından Şam ve Hicaz geldi. Mekke’ye vardığında başlangıçtaki hedef gerçekleşmişti. 

Normal bir hayat hikâyesinde dönüş yolculuğu burada başlardı. 

Onunki başlamadı. 

Mekke’den sonra Irak ve İran’a yöneldi. Yeniden Hicaz’a döndü. Doğu Afrika kıyılarına indi. Somali kıyıları ve Hint Okyanusu limanları onun önüne başka bir ticaret dünyası çıkardı. Sonra Anadolu’ya geçti. Karadeniz’in kuzeyine, Altın Orda topraklarına ve Orta Asya’ya uzandı. 

Yıllar geçtikçe seyahat onun için bir yerden başka bir yere ulaşma meselesi olmaktan çıkmıştı. Gittiği şehirlerde kadılarla, âlimlerle, tüccarlarla ve hükümdarlarla kurduğu ilişkiler önündeki yeni kapıları açıyordu. Bir şehirde sahip olduğu dinî ve hukuki birikim ona itibar kazandırıyor, başka bir şehirde aldığı görev bir sonraki yolculuğun imkânını hazırlıyordu. Seyyah gittikçe yolun parçası hâline geliyordu. 

Bir yolcu nasıl saray adamına dönüştü? 

İbn Battûta’nın seyahatlerini ilginç kılan noktalardan biri de budur. O, gördüğü şehirlerin sokaklarında dolaşıp gözlemlerini yazan yabancı bir ziyaretçiden ibaret kalmadı. Bazı yerlerde siyasi hayatın içine girdi. 

Hindistan bunun en açık örneklerinden biridir. Delhi Sultanı Muhammed bin Tuğluk’un sarayına ulaştığında yabancı bir âlim olarak ilgi gördü ve kadılık görevine getirildi. Bir süre sonra sultan onu Çin’e gidecek bir diplomatik heyette görevlendirdi. Böylece Tanca’dan hac maksadıyla çıkan genç adamın seyahati, devletler ve saraylar arasında dolaşan bambaşka bir hayata dönüşmüştü. 

Hindistan’dan ayrıldıktan sonra Maldivler’e gitti. Orada da kadılık yaptı ve yerel siyasi ilişkilerin içine çekildi. Sri Lanka’yı gördü. Bengal ve Güneydoğu Asya üzerinden daha doğuya ilerledi. Çin’e ulaşıp ulaşmadığının bazı ayrıntıları yüzyıllardır tartışılsa da kendi anlatısında bu yolculuk dünyanın bilinen büyük ticaret ağlarını birbirine bağlayan geniş bir coğrafya hâlinde görünür. 

Fakat onun seyahatnamesini bugün değerli yapan şey, kaç kilometre yol aldığı sorusundan çok daha fazlasıdır. İbn Battûta insanlara baktı. Hükümdarların nasıl oturduğunu, insanların nasıl selam verdiğini, kadınların toplumdaki yerini, tüccarların neler taşıdığını, cenazelerin nasıl kaldırıldığını, bayramların nasıl kutlandığını, hangi şehirde ne yenildiğini, yolcuların nerede konakladığını ve yabancılara nasıl davranıldığını anlattı. 

Bazen hayran kaldı. Bazen öfkelendi. Bazen de gördüğü şeyi kendi dünyasının ölçüleriyle yargıladı. Bu yüzden onun metni bize gezdiği toplumları anlatırken İbn Battûta’nın kendisini de anlatır. 

Bir seyahatnamenin hafızası 

Burada küçük ama önemli bir ayrıntı daha var. Bugün okuduğumuz İbn Battûta anlatısı, yol boyunca her akşam oturup temiz bir deftere yazılmış kesintisiz bir günlük şeklinde tutulmamıştır. Seyyahın uzun yıllara yayılan hatıraları ve tuttuğu notlar daha sonra Fas’ta edebî bir metne dönüştürüldü. İbn Cüzey’in kalemi, onun anlattıklarını bir bütün hâline getirdi. 

Bu nedenle İbn Battûta’yı okurken iki zamanı birlikte düşünmek gerekir. Birinde olayları yaşayan adam vardır. Diğerinde yıllar sonra gördüklerini hatırlayan ve anlatan adam. 

Bazen bir şehir için sayfalar ayırır. Bazen haftalar süren yolu birkaç cümlede geçer. Nitekim daha sonra Gao’da yaklaşık bir ay kalmasına rağmen bu önemli şehir hakkında şaşırtıcı ölçüde kısa konuşacaktır. Mali’ye gidiş ve dönüş güzergâhının bazı bölümlerinin bugün bile tarihçiler arasında tartışılması biraz da bundan kaynaklanır. Fakat tam da bu seçicilik metni daha da ilginç kılar. Çünkü İbn Battûta her gördüğünü kaydetmez. Kendisine tuhaf, değerli, rahatsız edici veya hayranlık verici gelen şeyleri öne çıkarır.  

Onu okurken bu yüzden sürekli ikinci bir soru belirir. İbn Battûta ne gördü? Bir de şunu sormak gerekir: Gördüklerinin arasından neden özellikle bunu anlattı? 

Dünyayı gezdi ama güney hâlâ eksikti 

Yıllar sonra Mağrib’e döndüğünde hayatının büyük seyahati bitmiş görünüyordu. Ancak Tanca’dan çıkışının üzerinden yaklaşık çeyrek yüzyıl geçmişken İbn Battûta’nın önünde hâlâ önemli bir istikamet vardı. 

Sahra’nın güneyi. 

O dönemde Batı Sudan olarak anılan topraklar, Kuzey Afrika dünyasının bütünüyle yabancı olduğu bir alan sayılmazdı. Sahra’nın iki yakasını birbirine bağlayan ticaret yolları yüzyıllardır işliyordu. Sijilmâse, Tuat ve başka vahalar kuzeydeki ticaret merkezlerini Walata, Timbuktu ve Gao gibi şehirlerle buluşturuyordu. Kuzeye altın, fildişi ve başka mallar taşınırken güneye tuz, kumaş ve çok farklı ürünler gidiyordu. 

Sahra bu bakımdan iki dünyayı ayıran duvar gibi görünse de gerçekte büyük bir dolaşım alanıydı. Aynı ticaret ailesinin bir ferdi Tlemcen’de, biri Sijilmâse’de, diğerleri Sahra’nın güneyindeki merkezlerde yaşayabiliyordu. Fiyatlar, mallar, haberler ve siyasi gelişmeler kervanlarla birlikte hareket ediyordu. İbn Battûta güneyde büsbütün kopuk bir dünyaya gitmiyordu. Kuzey Afrika’nın yüzyıllardır temas hâlinde olduğu fakat hakkında hâlâ yeterince az şey bildiği büyük bir imparatorluğa doğru ilerliyordu. 

Bu ticaretin merkezinde büyük bir siyasi güç yükselmişti. 

Mali İmparatorluğu. 

İbn Battûta’nın güneye yöneldiği tarihte Mali’nin şöhreti Sahra’nın çok ötesine geçmişti. Bunun en önemli sebeplerinden biri, birkaç on yıl önce Mansa Musa’nın yaptığı hac yolculuğuydu. Mali hükümdarının 1324’te Kahire’den geçişi o kadar büyük bir iz bırakmıştı ki altınları, maiyeti ve serveti yıllar boyunca anlatılmıştı. 

İbn Battûta Kahire’ye ilk ulaştığında Mansa Musa’nın geçişinin üzerinden fazla zaman geçmemişti. Daha sonra Mali’ye doğru yola çıktığında ise Musa artık yaşamıyordu. Tahtta kardeşi Mansa Süleyman bulunuyordu. Fakat Musa’nın adı yaşamaya devam ediyordu. 

Mali artık uzaktaki bir krallık olmaktan çıkmış, İslam dünyasının siyasi ve ticari haritasında merak edilen büyük bir güç hâline gelmişti. Kuzey Afrika’daki tüccarlar imparatorlukla alışveriş yapıyor, saraylar arasında elçiler gidip geliyor, Sahra yollarında Mali hakkında hikâyeler dolaşıyordu. İbn Battûta da işte o hikâyelerin kaynağına gitmek istiyordu. 

Sahra’ya açılan kapı 

Güneye giden yol onu Sijilmâse’ye götürdü. Bugün Fas’ın güneydoğusunda kalıntıları bulunan bu şehir, Orta Çağ’da Sahra ticaretinin büyük kapılarından biriydi. Kuzeyden gelen mallar burada toplanıyor, develer hazırlanıyor, tüccarlar kervanlara katılıyor ve önlerinde uzanan çöl için beklemeye başlıyordu. 

İbn Battûta da bekledi. 

Sijilmâse’de develer satın aldı ve onları dört ay boyunca yolculuğa hazırladı. Bu ayrıntı, Sahra geçişinin nasıl bir iş olduğunu tek başına anlatmaya yeter. Çöle çıkmak cesaret meselesinden önce bir hazırlık meselesiydi. Yanlış hayvan, eksik su ya da gruptan birkaç saatlik kopuş bile ölüm anlamına gelebilirdi. 

Kervanın kendi düzeni vardı. Herkes belirli bir ritimde ilerliyor, kimse keyfine göre öne geçmiyor, geride kalmıyordu. Çölün yollarını bilen rehberler yolcular için vazgeçilmezdi. Kumların içinde kaybolan bir insanın yönünü yeniden bulma ihtimali son derece düşüktü. 

Kervan hareket ettikten yaklaşık yirmi beş gün sonra Taghaza’ya ulaştı. Burası bugünkü anlamıyla güzel bir vaha şehrini andırmıyordu. Sahra’nın ortasında tuz çıkarılan sert bir duraktı. Lakin Mali ekonomisini anlamak için altın kadar tuzu da anlamak gerekiyordu. Çölün kuzeyi ile güneyi arasında hareket eden kervanlar tuzu yüzlerce kilometre taşıyor, bu ağır yük Sahra ticaretinin vazgeçilmez parçalarından birini oluşturuyordu. 

Kervan burada dinlendi. 

Sonra yeniden güneye yöneldi. 

Artık önlerinde Walata vardı. 

Şehre ulaşmalarına on günlük yol kaldığında kervandan bir haberci ayrıldı. Görevi Walata’ya giderek tüccarların gelişini bildirmek, konaklanacak yerlerin hazırlanmasını sağlamak ve çölde ilerleyen kafileyi suyla karşılayacak insanları harekete geçirmekti. Yolun son kısmında su, para kadar kıymetliydi. 

Haberci çölün içinde kaybolursa kervanın başına ne geleceği açıktı. Fakat bu yolları bilen insanlar vardı. Yüzyıllardır aynı kumların içinden geçiyor, kuzey ile güney arasındaki görünmez hattı canlı tutuyorlardı. İbn Battûta da onların peşinden ilerledi. Yaklaşık iki aylık Sahra yolculuğunun sonunda ufukta Walata belirdi. 

Tanca’dan ayrılmasının üzerinden yirmi yedi yıl geçmişti. Mısır’ı, Arabistan’ı, Anadolu’yu, Hindistan’ı ve Asya’nın uzak bölgelerini görmüş bir seyyah artık Mali İmparatorluğu’nun sınırındaydı. Bu kadar yolculuktan sonra onu kolay kolay şaşırtacak bir şey kalmadığı düşünülebilirdi. Walata’ya girdikten sonra yaşadıkları bunun tam tersini gösterecekti. 

İbn Battûta daha Mali’nin ilk şehrinde öylesine öfkelenecekti ki buraya geldiğine pişman olduğunu yazacaktı. Asıl Mali yolculuğu işte o anda başlayacaktı. 

Kaynakça 

• İbn Battûta, Voyages d’Ibn Battûta, 4 cilt, yay. Charles Defrémery ve Beniamino R. Sanguinetti, yeni önsöz ve notlar Vincent Monteil, Paris, 1969. 
• Nehemia Levtzion ve J. F. P. Hopkins, Corpus of Early Arabic Sources for West African History, Cambridge University Press, Cambridge, 1981. 
• D. T. Niane, “Mali and the Second Mandingo Expansion”, General History of Africa IV: Africa from the Twelfth to the Sixteenth Century, UNESCO, Paris, 1984. 
• Nawal Morcos Bell, “The Age of Mansa Musa of Mali: Problems in Succession and Chronology”, The International Journal of African Historical Studies, 5/2 (1972). 
• Roderick J. McIntosh ve Susan Keech McIntosh, “The Inland Niger Delta before the Empire of Mali: Evidence from Jenne-Jeno”, The Journal of African History, 22/1 (1981). 
• John O. Hunwick, “An Andalusian in Mali: A Contribution to the Biography of Abū Isḥāq al-Sāḥilī, c. 1290–1346”, Paideuma, C. 36 (1990). 
• P. F. de Moraes Farias, Arabic Medieval Inscriptions from the Republic of Mali: Epigraphy, Chronicles, and Songhay-Tuareg History, Oxford University Press, Oxford, 2003.