Rezerv Krizlerinde Yeni Cephe: Nadir Toprak Elementleri

Küresel gündemde giderek daha fazla yer bulan nadir toprak elementleri (NTE), ileri teknolojilerin vazgeçilmez hammaddeleri arasında yer alıyor. Doğada sınırlı bulunmaları ve çıkarılmalarının teknik olarak zor olması, bu kaynakları stratejik açıdan kritik hale getiriyor. Elektrikli araçlardan savunma sanayine, cep telefonlarından yeşil enerji teknolojilerine kadar kullanım alanına sahip olan elementler, günümüz ve geleceğin üretim kapasitesinin temel bileşenlerinden biri.

Bu stratejik önem, devletleri yalnızca bu kaynaklara erişim sağlamaya değil aynı zamanda tedarik zinciri üzerinde kontrol kurmaya yöneltiyor. Nitekim güvenlik kaygıları ve enerji arzının istikrarı konusunda büyük güçler, NTE üzerinde hakimiyet kurmak amacıyla yeni bir rekabet alanı inşa ediyor.

Küresel güçlerin rekabet sahası olarak NTE

Küresel ölçekte farklı coğrafyalarda maden sahalarına sahip olunmasına rağmen, NTE piyasasında belirleyici aktör Çin Halk Cumhuriyeti’dir. Eski Çin Devlet Başkanı Deng Xiaoping’in yıllar önce dile getirdiği “Orta Doğu’nun petrolü varsa, Çin’in nadir toprakları vardır” sözü, Çin’in bu alandaki üstünlüğünü ortaya koyuyor.

NTE’lerin ileri teknoloji üretimindeki rolü göz önüne alındığında, bu alanda sahip olunan hakimiyet diğer devletler açısından ciddi bir kırılganlık yaratıyor. Bu nedenle Amerika Birleşik Devletleri, Avrupa Birliği, Hindistan ve Rusya gibi aktörler, Çin’in piyasa üstünlüğünü dengelemek amacıyla stratejiler geliştiriyor.

Çin, küresel NTE üretiminin yaklaşık %61’ini gerçekleştirirken, rafinaj ve ayırma kapasitesinin %92’sini kontrol ediyor. Çin’in asıl gücü yalnızca rezervlere sahip olmasından değil, bu kaynakları işleyebilme, tedarik zincirini yönetebilme ve nihai ürün üretimine kadar uzanan entegre bir sistem kurmasından kaynaklanıyor.

 “Üret–Lisansla–Kısıtla” yaklaşımıyla hareket eden Pekin hem fiyatları belirleyerek hem de belirli ülke ve şirketlere yönelik ihracat kısıtlamaları uygulayarak ekonomik baskı unsuru oluşturabiliyor. Bu durum, yalnızca kaynak sahipliğinin değil, aynı zamanda teknik bilgi ve işleme kapasitesinin de belirleyici olduğunu gösteriyor.

Buna karşılık ABD, belirli ölçüde hafif NTE üretimi gerçekleştirebilse de özellikle ağır NTE’ler konusunda hem rezerv hem de işleme kapasitesi açısından dışa bağımlı. Nitekim 2020–2023 yılları arasında ABD’nin NTE ihtiyacının yaklaşık %70’ini Çin’den karşılaması, bu bağımlılığı açıkça ortaya koyuyor.

Rusya ise geniş rezervleriyle önemli bir potansiyele sahip olmakla birlikte, Ukrayna savaşı nedeniyle NTE piyasasında farklı bir rol oynuyor. Dünyanın en büyük NTE rezervlerine sahip ilk beş ülkeden biri olan Rusya, Kırım’ın işgali ve Ukrayna’daki savaş süreci sonucunda bu ülkedeki rezervlerin önemli bir kısmını kontrol altına aldı. Bu durum, NTE boyutunu Ukrayna üzerinden şekillenen jeopolitik rekabete ekliyor ve özellikle ABD ile Avrupa Birliği açısından bölgenin stratejik önemini daha da artırıyor.

Küresel güçlerin NTE stratejileri gerçekten işe yarayacak mı?

Çin, NTE stratejisine uzun süredir önem veriyor ve bu alandaki rekabeti sürdürme hedefini ilk kez resmi 5 yıllık kalkınma programına da dahil ederek güçlendiriyor. Bu doğrultuda Pekin, küresel piyasa hakimiyetini korumak ve mevcut avantajlarını pekiştirmek amacıyla önemli stratejiler izliyor.

Bu stratejinin temel unsurlarından biri, yeni rezervlerin keşfi ve mevcut kaynakların daha verimli şekilde çıkarılmasını sağlayacak teknolojilerin geliştirilmesi olarak belirtiliyor. Böylece Çin, yalnızca üretim kapasitesini artırmayı değil, aynı zamanda fiyat ve standart belirleyici konumunu sürdürmeyi hedefliyor.

Çin’in diğer önemli aracı ise, diğer ülkelerin kendisine olan bağımlılığını kullanması olarak görülüyor. 2010 yılında Japonya ile yaşanan gerilim sırasında NTE ihracatının kısıtlanması, küresel piyasalarda ciddi fiyat artışlarına yol açmıştı. Benzer şekilde, 2025 yılında ABD ile yaşanan tarife gerilimi sürecinde belirli elementlere yönelik ihracat kısıtlamaları uygulanmış ve bu durum ABD’nin tedarik güvenliğini zorlamıştı. Bu gelişmelerin ardından taraflar arasında diplomatik temaslar yoğunlaşmış ve Çin, sahip olduğu bu aracı caydırıcı bir unsur olarak kullanmıştı.

ABD ise özellikle Donald Trump döneminde NTE alanında daha kapsamlı bir strateji geliştirmeye yöneldi. Bu stratejinin merkezinde, ülkenin kendi rezervlerini daha etkin kullanabilmesi için iç ve dış ortaklıklar yoluyla entegre tedarik zinciri oluşturulması hedefi yer alıyor. Bu kapsamda Washington, yalnızca üretim kapasitesini artırmayı değil, aynı zamanda Çin’in küresel tedarik zincirindeki etkisini sınırlamayı amaçlıyor.

Bu doğrultuda ABD, Çin’in anakarası dışındaki rezervlere erişimini dengelemek amacıyla Grönland, Afrika ve Orta Asya gibi bölgelerde diplomatik ve ekonomik girişimlerini artırıyor. Bununla birlikte Ukrayna savaşı, NTE rekabetine yeni bir boyut kazandı. ABD, Ukrayna’daki rezervlerin Rusya’nın kontrolüne geçmesini engellemek amacıyla çeşitli adımlar atarken, 2025 yılında Volodymyr Zelensky ile yürütülen görüşmeler sonucunda bu kaynaklara erişim konusu gündeme geldi.

Ancak Rusya’nın sahadaki askeri varlığı nedeniyle Ukrayna’daki rezervlerin önemli bir kısmını kontrol altında tutması, bu kaynakları barış müzakerelerinde stratejik bir koz haline getiriyor. Öte yandan, NTE’lerin işlenmesi ve yüksek katma değerli ürünlere dönüştürülmesi ileri teknoloji gerektirdiğinden, Rusya’nın bu alanda işbirliklerine yönelmesi de olası olarak görülüyor.

Avrupa Birliği’nin geçtiğimiz günlerde ABD ile NTE konusunda bir anlaşma imzalaması öne çıkıyor. ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio ile AB Ticaret Komiseri Maroš Šefčovič arasındaki görüşmeler sonucunda imzalanan anlaşmaya göre tarafların Çin’in hakimiyetini kırmayı hedeflediği vurgusu yapılıyor. Anlaşmanın öne çıkardığı bir diğer husus ise çeşitli ticari mekanizmalar kullanılarak NTE erişimini kolaylaştırmak ve Batılı müttefik ülkelerin de bu fırsattan yararlanabilmesini sağlamak olarak görülüyor. Temsilcilerin belirttiklerine göre bu anlaşma, ilerleyen dönemlerde NTE ve gelişmiş teknolojilerle ilgili daha kapsamlı bir ortaklığın öncüsü işlevi görüyor.

Tüm bu gelişmeler yanında, ABD ve Çin arasında Mayıs 2025’te gerçekleşmesi planlanan zirve öncesinde taraflar, NTE ticaretinin sürekliliğini sağlama konusunda temaslarını sürdürüyor ve bu alanda bir mutabakat arayışı öne çıkıyor.

NTE rekabetinde Türkiye’nin payı

Türkiye’nin 2025 yılında Eskişehir’in Beylikova bölgesinde tespit ettiği 694 milyon tonluk NTE rezervi, dünyanın en büyük ikinci sahası olarak değerlendiriliyor. Bu keşif, Türkiye’ye küresel rekabette avantaj sağlama potansiyeli taşırken, söz konusu kaynağın nasıl değerlendirileceği büyük ölçüde izlenecek politikaya bağlı oluyor.

NTE’lerin çıkarılması ve işlenmesi yüksek teknolojik kapasite gerektirdiğinden, Türkiye bu alanda uluslararası işbirliklerine yöneliyor. Çin ile gerçekleştirilen görüşmelerde, Pekin’in çıkarılan rezervlerin kendi anakarasında işlenmesini talep etmesi ve teknoloji transferine yanaşmaması, Türkiye’yi alternatif ortak arayışlarına yönlendirdi. Bu çerçevede ABD ve Kanada gibi aktörlerle işbirliği seçenekleri öne çıkıyor.

Belirlenen yol haritasına göre, 2025–2028 yılları arasında rezervin detaylı tespiti ve pilot üretim tesislerinin kurulması planlanmakta. Bunu izleyen 2028–2032 döneminde entegre rafineri altyapısının oluşturulması ve uluslararası iş birliklerinin derinleştirilmesi hedeflenirken, 2032–2035 yılları arasında ise elde edilen kaynakların yüksek katma değerli endüstrilerde kullanılması öngörülüyor.

Bu stratejinin başarıyla uygulanması hâlinde Türkiye’nin yalnızca hammadde tedarikçisi değil, aynı zamanda NTE değer zincirinde etkin bir aktör haline gelmesi, piyasa dinamiklerini etkileyebilen ve ileri teknoloji üretiminde söz sahibi olan bir konuma yükselmesi hedefleniyor.