Osmanlı'nın Su Altına İnen Timsah İcadı

Tarihimizde tuhaf denemeler ve icatlar bulunuyor.  

Bunların en çok hatırlananları gökyüzüyle ilgili girişimlerdir. 

Gagari, Hezarfen ve Cevheri’yi artık çoğumuz bir şekilde duyduk. 

Oysa Osmanlı mühendisliğinin sınırları asıl zorladığı sahanın başında denizler geliyordu. Üstelik bu alaka yalnızca denizin üstü ile sınırlı değildi.  

Denizin altında gidebilen araçlar, Türk mühendislik tarihinin en ilgi çekici konularının başında geliyordu. 

Buna dair kaydedilmiş en eski deneme ile Osmanlı tarihinde Lale Devri’nde karşılaşıyoruz. 

Kendisi de tuhaf bir zaman: Lale Devri 

Lale, esasen kökeni Orta Asya'nın sarp dağlarına uzanan yabani bir çiçek.  

Osmanlı kaynaklarına göre bu mütevazı bitki, ilk kez Kanuni Sultan Süleyman devrinde Şeyhülislam Ebüssuûd Efendi'nin girişimleriyle kültüre alınarak yetiştirilmeye başlandı. Çok geçmeden saray çevresi ve devlet erkânı arasında büyük bir ilgi uyandıran lale, yalnızca estetik bir çiçek olmanın ötesine geçti. Onu bahçesinde yetiştirebilmek, seçkin zümreye mensup olmanın ve zarif bir zevke sahip bulunmanın en belirgin göstergelerinden biri hâline geldi. 

Aynı zamanda Osmanlı seçkinleri arasında zarafet, gösteriş ve ihtişamın ön plana çıktığı yeni bir yaşam anlayışı da filizlenmişti. Özellikle bahar gecelerinde düzenlenen çerâğân şenlikleri, dönemin en dikkat çekici eğlenceleri arasında yer aldı. 

Bahçeler binlerce kandil ve meşaleyle aydınlatılıyor, lalelerin arasına renk renk süslemeler yerleştiriliyor, gece ilerledikçe musiki sesleri Haliç kıyılarına kadar yayılıyordu. Dönemin kaynakları, ışıklarla bezenmiş laleliklerde dolaşan insanların, âdeta gökyüzündeki yıldızların yeryüzüne indiği hissine kapıldığını aktarır. 

Bu devrin mimarı ise Nevşehirli Damat İbrahim Paşa idi. 

İbrahim Paşa’nın İstanbul için tasarladığı vizyon çok daha genişti. Boğaziçi kıyılarını yaşayan bir sosyal alana dönüştürmek, halkı mesire kültürüyle buluşturmak, şehrin estetik görünümünü güçlendirmek ve ekonomik canlılığı artırmak amacıyla kapsamlı düzenlemeler gerçekleştirildi. Sâdâbâd'da tertiplenen şenlikler, geceleri düzenlenen çerâğânlar ve helva sohbetleri, bu yeni şehir kültürünün en dikkat çekici unsurları hâline geldi. Böylece İstanbul, uzun yıllar sonra ilk kez yalnızca devletin başkenti değil, aynı zamanda eğlence, sanat ve zarafetin de merkezi olarak anılmaya başlandı. 

Dolayısıyla bu devirde pek çok icat ve buluş kendisine yer bulmuştu. Denizaltı denemesi de bu devrin icatlarındandı. 

Meşhur sünnette sergilendi 

Lale Devri’nde Üçüncü Ahmed’in sünnet düğünü tarihimizdeki en şaşalı törenlerin başında gelir. 

Bu şenlik sırasında Tersane'nin başmimarı İbrahim Efendi tarafından inşa edilen, dış görünüşü timsahı andıran sıra dışı bir araç, önce Haliç'in sularında dolaştı, ardından gözden kaybolacak şekilde suyun altına daldı.  

Bir süre sonra yeniden yüzeye çıkan bu ilginç düzenek, dönemin seyircileri üzerinde büyük bir hayret uyandırdı. Modern anlamda bir denizaltı olmasa da suyun altında hareket edebilen bu araç, birçok araştırmacı tarafından denizaltı fikrinin tarihteki en erken örneklerinden biri olarak değerlendiriliyor. Şenliğe bizzat tanıklık eden dönemin şairi Seyyid Vehbi kaleme aldığı Surnâme-i Hümâyun'da bu olağanüstü gösteriyi ayrıntılarıyla anlatır. 

"Düğünün on dördüncü günü (28 Zilkade 1132, 3 Aralık 1719, Çarşamba) padişah deniz şenliklerini seyretmek için Aynalıkavak Kasrı’na geldi. Seyirci kayıkları o kadar çok idi ki denizin yüzü kayıkla örtülmüştü. Kürekleri kımıldatmanın bile imkânı yoktu. Haliç’teki gemilerin üstü ise mahşerden nişan dolu idi. Bu gün, deniz eğlenceleri arasında sabık Tersane mimarbaşısı İbrahim Efendi’nin timsahı binlerce insanı hayretten hayrete düşürdü. İbrahim Efendi tarafından yapılan bu timsah sureti, üç çifte bir kayık büyüklüğünde idi. Üst çenesini açıp kapayarak deniz yüzünde yarım saat kadar dolaşmış, sonra denize dalmıştı. Zevk ile seyredilen bu timsah çok takdir edilmişti. Fakat bir saat kadar sonra battığı yerden tekrar deniz yüzüne çıkınca, takdirler aşırı heyecan ve hayrete çevrilmişti. Timsah bu sefer ağzını açıp durmuş, açılan ağzından rengârenk esvablarla beş nefer köçek oğlan fırlamış, timsahın sırtına çıkarak raksetmeye başlamıştı.” (İstanbul Ansiklopedisi) 

Velhasıl bu hadisenin devamı gelmedi. Vehbi dışında kaynaklar da bu hadise ile pek ilgilenmedi.  

Bu denizaltına ne olduğu da bir muammadır.