Mısır'ın 60 Milyar Dolarlık Jeopolitik Hamlesi ve Oktagon Doktrini

Mısır’ın, çölün tam kalbinde, sıfırdan inşa ettiği “Yeni İdari Başkent” projesi ve bu projenin yönetimsel merkez üssü olan devasa askerî karargâhı Oktagon, ilk bakışta sadece ultra modern bir mimari gövde gösterisi ya da bir prestij hamlesi gibi görünebilir. Ancak uluslararası ilişkilerin ve askerî stratejilerin sert gerçekliği penceresinden bakıldığında, Kahire’nin 45 kilometre doğusunda yükselen bu 60 milyar dolarlık mega kent, Mısır devlet aklının 21. yüzyılın jeopolitik türbülanslarına karşı geliştirdiği kapsamlı bir beka ve güç konsolidasyonu stratejisi olsa gerek. Zira, Mısır Cumhurbaşkanı Abdülfettah es-Sisi’nin epey şaşalı bir törenle hem yeni idari merkeze hem de ülkenin yeni savunma kalbine yaptığı intikal, sadece coğrafi bir taşınmayı değil, Orta Doğu’nun en köklü devletlerinden birinin yönetim ve güvenlik paradigmasındaki radikal eksen kaymasını sembolize ediyor. Dolayısıyla bu hamleyi, arkasındaki askerî-stratejik mantığı, sosyo-ekonomik riskleri ve bölgesel dengelere yansımalarını satır aralarıyla birlikte analiz etmek gerekiyor. 

Meseleyi doğru okuyabilmek için öncelikle mevcut başkent Kahire’nin durumunu ve bu taşınmanın arkasındaki demografik-güvenlik gerekçelerini iyi anlamamız lazım. Nihayetinde Kahire, bin yılı aşkın tarihiyle sadece Mısır’ın değil, tüm Arap dünyasının kültürel ve siyasi başkenti. Fakat bugün gelinen noktada 22 milyonu aşan nüfusu, felç olmuş altyapısı, kronik trafik sorunu ve nefes alınamaz hâle gelen kentsel yoğunluğuyla, devleti yönetilebilir kılmaktan uzaklaştıran devasa bir yük olma yolunda ilerliyor. Zaten devlet mekanizmasının, bakanlıkların, yabancı misyonların ve askerî komuta kademesinin bu kaotik ve sıkışmış doku içinde sağlıklı çalışması artık sürdürülebilir değildi. Daha da önemlisi, yakın tarihin hafızası, Mısır devlet mekanizmasına çok önemli bir ders verdi. 2011 yılındaki Arap Baharı sürecinde Tahrir Meydanı’nda yaşananlar, kitlelerin kaotik bir megakentte devlet binalarını ve yönetim merkezlerini nasıl felç edebileceğini tüm dünyaya gösterdi. Doğrusu, devlet merkezinin Kahire’nin o öngörülemez, kontrolü zor sokaklarından çıkarılıp çölün ortasında, girişi çıkışı tamamen kontrol edilebilir, yüksek teknolojiyle izole edilmiş yeni bir alana taşınması, rejim güvenliği ve bürokratik süreklilik açısından hayati bir tahkimat olacak. 

Hiç kuşkusuz bu tahkimatın askerî boyuttaki en somut ve en iddialı yapısı ise "Oktagon" adı verilen yeni Savunma Bakanlığı karargâhı. ABD’nin Washington’daki ünlü beşgen askerî merkezi Pentagon’a net bir gönderme ve meydan okuma olan Oktagon, iç içe geçmiş sekizgen formunda tasarlanmış sekiz ana binadan oluşuyor. Tabii burası sadece bir bina kompleksi değil; kara, hava, deniz, hava savunma ve en önemlisi siber savunma komutanlıklarını, askerî istihbarat ağlarıyla birlikte tek bir akıllı havzada toplayan entegre bir savaş ve komuta makinesi olarak tasarlandı. 

Orta Doğu ve Afrika’nın fiziksel açıdan en büyük askerî karargâhı olan bu yapı, Mısır ordusunun komuta-kontrol kabiliyetini tek bir merkezden, saniyeler içinde ve en üst düzey siber güvenlik şemsiyesi altında yürütmesini hedefliyor. Öte yandan, Sisi’nin bu karargâha yaptığı görkemli giriş, Mısır’ın Doğu Akdeniz’deki enerji savaşlarından Libya’daki iç savaşa, Kızıldeniz’deki seyrüsefer güvenliğinden Nil Nehri üzerindeki baraj krizine kadar uzanan geniş bir coğrafyada “Ben hâlâ buradayım ve bölgesel bir sert güç aktörüyüm” mesajını dosta düşmana ilan etme biçimi. Lakin bu projenin, stratejik ve askerî derinliği ne kadar göz kamaştırıcıysa, madalyonun diğer yüzünde duran ekonomik ve sosyal maliyetler de o denli düşündürücü. Çünkü Mısır, uzun yıllardır derin bir makroekonomik krizle, yüksek enflasyonla, devalüasyon dalgalarıyla ve ciddi bir dış borç stokuyla mücadele ediyor. Halkın önemli bir bölümünün yoksulluk sınırında yaşadığı, temel gıda maddelerine erişimde zorlukların çekildiği ve devletin sıcak para bulabilmek için uluslararası finans kuruluşlarının kapısını aşındırdığı bir konjonktürde, çölün ortasındaki bir projeye 60 milyar dolar yatırılması çok ciddi bir jeopolitik kumar değil de nedir? Zaten bu projeye yönelik eleştirilerin odağı tam olarak burada yoğunlaşıyor: Muhalif elitler ve uluslararası ekonomistler, bu devasa bütçenin eğitim, sağlık, yerel üretim ve istihdam gibi halkın doğrudan hayatına dokunacak alanlar yerine iktidarın meşruiyetini ve ihtişamını sergilemeyi amaçlayan "prestij projelerine" harcanmasını rasyonel bulmuyor. Gayet bariz şekilde, projenin finansmanında kullanılan dış krediler ve devlet tahvilleri, Mısır’ın gelecekteki egemenlik alanlarını ve manevra kabiliyetini küresel finansörlere karşı ipotek altına alma riski taşıyor. 

Diğer taraftan, tüm bunlara rağmen, Sisi yönetimi, bu megakenti sadece bir harcama kalemi olarak değil, aynı zamanda ülkeye küresel sermayeyi, doğrudan yabancı yatırımları ve Körfez sermayesini çekecek devasa bir ekonomik kaldıraç olarak pazarlıyor. Nitekim şehirde yükselen 393 metrelik Afrika’nın en yüksek gökdeleni İkonik Kule, devasa finans merkezleri, yapay nehir projeleri ve lüks konut alanları, küresel elitlere ve zengin yatırımcılara yönelik tasarlanmış bir vitrin. Devlet, bu vizyonla kuracağı yeni megakenti ‘Orta Doğu’nun yeni Singapur’u veya Dubai’si’ hâline getirmeyi düşlüyor. Elbette ki burada arzu edilen asıl şey, finansal sıkışmışlığı aşmak için küresel sermayeye güvenli, modern ve bürokratik engellerden arındırılmış bir "vaha" sunmak. Ne var ki hemen yanı başındaki Gazze krizi, Kızıldeniz’deki Husiler’in yarattığı istikrarsızlık nedeniyle Süveyş Kanalı gelirlerinin dramatik şekilde düşmesi gibi jeopolitik şoklar, bu ekonomik beklentilerin gerçekleşme hızını ciddi şekilde yavaşlatıyor. 

Öte yandan küresel güçlerin Oktagon’a bakışı, çölün ortasındaki bu devasa beton yığınının mimari estetiğinden ziyade, Doğu Akdeniz, Süveyş Kanalı ve Kızıldeniz jeopolitik denkleminin yeni bir değişkeni olarak okunmasıyla ilgili. Washington, Pekin ve Moskova başta olmak üzere küresel ve bölgesel güçler, Mısır’ın bu hamlesini kendi ajandalarına göre şekillenen, oldukça pragmatik ve ikircikli bir bakış açısıyla ele alırlar. 

Amerika Birleşik Devletleri penceresinden bakıldığında durum, kontrollü bir memnuniyet ile siber endişe arasında gidip geliyor. Hatta Washington, Mısır ordusunu Orta Doğu’daki statüko düzeninin en büyük garantörlerinden biri olarak görüyor. Bu bağlamda, Oktagon’un Pentagon’u andıran yapısı ve komuta-kontrolü tek merkezde toplayan dijital altyapısı, ABD’nin bölgedeki kriz anlarında tek bir muhatapla hızlı koordinasyon kurmasını kolaylaştıracağı için CENTCOM ve Pentagon tarafından kullanışlı bulunabilir. Ancak madalyonun diğer yüzünde, Oktagon’un sahip olduğu entegre yapay zekâ ve C4ISR(*) veri altyapısının güvenliği yatıyor. Tabii ABD, Mısır’ın bu yüksek teknolojik üssünün Rus ya da Çin menşeli siber istihbarat unsurlarının sızma alanına dönüşmesinden ciddi şekilde çekinecektir. Dolayısıyla, Washington için Oktagon, kontrol altında tutulduğu sürece kullanışlı, ancak eksen kaçırdığında Doğu Akdeniz dengelerini bozabilecek riskli bir kale. 

Çin Halk Cumhuriyeti ise konuya tamamen Kuşak ve Yol İnisiyatifi’nin lojistik hatlarının ve küresel ticaret rotalarının güvenliği üzerinden bakıyor. Üstelik Pekin için Mısır, Süveyş Kanalı demek; yani Çin mallarının Avrupa ve Akdeniz’e açılan en kritik kapısı. Bu nedenle Çin devlet aklı, Oktagon’u Mısır’ın iç istikrarını koruma ve Kızıldeniz ile Babülmendep hattındaki istikrarsızlıklara karşı sert güç çarpanı ekleme kabiliyeti olarak görüyor. Mısır devlet mekanizmasının çölün ortasında sarsılmaz bir askerî omurgaya kavuşması, Çin’in bölgedeki milyarlarca dolarlık yatırımlarının ve ticaret gemilerinin uzun vadeli güvencesi olacaktır. Ayrıca Pekin, akıllı şehir teknolojileri ve dijital altyapı transferi kanalıyla Oktagon’un teknolojik arterlerinde yer alarak Kahire üzerindeki nüfuzunu dijital boyuta taşımak isteyecektir. 

Rusya Federasyonu tarafında ise Akdeniz ekseninde taktiksel bir ortaklık arayışı öne çıkabilir. Moskova, Sisi yönetiminin orduyu merkezîleştirme ve Batı dışı aktörlerle dengeli bir dış politika yürütme stratejisini yakından izliyor. Rus askerî aklı için Oktagon, Mısır’ın Libya sahnesindeki etkinliğini artırabilecek ve Kuzey Afrika’daki kırılganlıklara karşı rejim bekasını tahkim edecek bir savunma hattını ihtiva ediyor. Kuvvetle muhtemeldir ki Rusya, Mısır ile yürüttüğü askerî-teknik iş birliğini de bu yeni askerî yapının stratejik vizyonuyla yeniden uyumlandırmak isteyebilir. Zaten Moskova'nın temel hedefi, Oktagon üzerinden Mısır’ın tamamen ABD eksenine bağımlı kalmasını engellemek ve çok kutuplu dünya düzeninde Kahire'yi stratejik bir denge unsuru olarak tutmak. 

Elbette ki küresel güçler için Oktagon, Mısır’ın kendi iç ekonomik buhranına ve derin devalüasyon krizine rağmen bölgesel bir sert güç aktörü olarak masada kalma iradesinin somut bir tescili. Dolayısıyla büyük güçler bu devasa üssü ne tamamen selamlar ne de göz ardı edebilir. Aksine, Orta Doğu ve Doğu Akdeniz’deki nüfuz mücadelelerinde bu yeni dijital ve askerî komuta merkezini kendi küresel çıkarları doğrultusunda nasıl manipüle edeceklerinin hesabını yapmak zorundalar. 

Neticede, tüm bu parametreleri bir araya getirdiğimizde, karşımıza çok katmanlı bir jeopolitik tablo çıkıyor. Mısır’ın yeni idari başkenti ve onun kalbindeki Oktagon, sadece taştan ve betondan ibaret bir şehir değil; Mısır devletinin 21. yüzyıldaki yeni idari, askerî ve ekonomik yönetim paradigmasının adı. Bir yanda global sermayeyi ve teknolojik modernleşmeyi arkasına alarak bölgesel liderlik iddiasını sürdürmek isteyen, askerî caydırıcılığını en üst seviyeye çıkaran bir devlet iradesi var; diğer yanda ise bu görkemli çöl rüyasının faturasını sırtında taşıyan, derin ekonomik krizlerle boğuşan reel bir Mısır gerçeği duruyor. Sisi’nin şaşalı törenlerle bu yeni merkeze yerleşmesi, iktidarın gücünü ve devletin sürekliliğini perçinleyen askerî-stratejik bir başarı olarak tarihe geçebilir. Yine de bu projenin gerçek başarısını ya da başarısızlığını belirleyecek olan asıl unsur, çölün ortasındaki binaların ihtişamı değil, bu binaları fonlayan ekonomik kolonların Mısır’ın sosyo-ekonomik gerçekliğine ne kadar dayanabileceği olacak. 

Son tahlilde Mısır, askerî ve idari beka adına çok büyük bir kumar oynanıyor ve bu kumarın sonuçları önümüzdeki on yıllarda tüm Orta Doğu dengelerini doğrudan etkileyecek. 

(*)C4ISR; radar, uydu ve sahadaki askerden gelen anlık tüm istihbarat ve gözetleme verilerini bilgisayar sistemleriyle tek bir havuzda birleştirerek, ordunun kara, hava ve deniz kuvvetlerini tek bir dijital merkezden saniyeler içinde yönetmesini sağlayan akıllı askerî sinir sistemidir.