MAGA’nın Kuzey Sınırı (III): NATO'nun Grönland Paradoksu

Grönland üzerine yazdığım bu seride şimdiye kadar iki ayrı sorunun peşinden gittim. İlkinde Trump’ın adaya baktığında ne gördüğünü; ikincisinde ise büyük güçlerin Grönland üzerine yaptığı hesapları bir kenara bırakıp Grönlandlıların kendi geleceklerinden ne istediğini anlamaya çalıştım. 

İlk sorunun cevabı bizi MAGA Doktrini’ne, Arktik’te giderek artan Amerikan ilgisine ve Trump’ın Grönland’ı Kuzey Amerika güvenliğinin bir parçası olarak görmesine götürdü. İkincisinde ise yönümüzü Nuuk’a çevirdik. Grönland’ın bağımsızlık arayışını, bunun önündeki ekonomik güçlükleri ve adanın doğal kaynaklarının bağımsızlığı mümkün kılabilecek maddi zemini nasıl oluşturabileceğini konuştuk. Fakat geriye önemli bir mesele daha kalıyor. 

Zira bütün bu tartışma, birbirine rakip iki devlet arasında yaşanmıyor. Trump’ın Grönland üzerinde daha fazla söz sahibi olmak isteyen Amerika’sı ile buna egemenlik gerekçesiyle karşı çıkan Danimarka, 1949’dan beri aynı askerî ittifakın içerisinde. Üstelik Washington’ın Grönland için öne sürdüğü Rusya, Çin ve Arktik güvenliği gerekçeleri, NATO’nun kendi güvenlik gündemiyle de büyük ölçüde örtüşüyor. Serinin bu son yazısında biraz da bu tuhaflığı konuşmak gerekiyor. 

Bir ittifakın en güçlü üyesi, ortak güvenliği gerekçe göstererek başka bir üyesinin egemenlik alanında daha fazla söz sahibi olmak isterse ne olur?

NATO’nun Grönland paradoksu 

NATO’nun kolektif savunma anlayışı oldukça açık bir varsayım üzerine kurulmuştu: tehdit ittifakın dışından gelir. 1949’da bu tehdit Sovyetler Birliği’ydi. Soğuk Savaş sona erdikten sonra güvenlik gündemi değişti, ancak ittifakın temel mantığı büyük ölçüde korundu. Bugün Arktik güvenliği konuşulurken Rusya’nın bölgedeki askerî kapasitesi ile Çin’in artan ekonomik ve stratejik varlığı da yine dışarıdan gelen tehditler olarak ele alınıyor. 

Grönland’ın yarattığı tuhaflık, Washington’ın öne sürdüğü gerekçelerin NATO’nun kendi güvenlik kaygılarıyla büyük ölçüde örtüşmesinden kaynaklanıyor. ABD, Arktik’in savunulmasından, Rus askerî kapasitesinin sınırlandırılmasından, Çin’in kritik altyapıya erişiminin engellenmesinden ve Kuzey Amerika’nın güvenliğinden söz ediyor. Bunların tamamı NATO’nun da gündeminde. 

Danimarka’nın itirazı ise ittifak düzeninin üzerine kurulduğu başka bir ilkeye, devletlerin egemenliğine dayanıyor. Böylece ittifakın en güçlü devleti ortak güvenliği gerekçe göstererek Grönland üzerinde daha fazla söz sahibi olmak isterken, daha küçük bir müttefik kendi egemenlik alanını korumaya çalışıyor. 

Grönland bu açıdan NATO’nun dışarıdaki rakiplerinden önce kendi içerisindeki güç farklarını tartışmaya açıyor. Üyeler hukuken egemen devletlerden oluşan bir ittifakın parçaları olsalar da askerî kapasite, ekonomik güç ve ortak güvenliğin finansmanındaki payları bakımından aralarında büyük farklar bulunuyor. Grönland meselesi, bu farkın bir müttefikin egemenlik alanı doğrudan Amerikan güvenliğiyle ilişkilendirildiğinde ne anlama gelebileceğini gösteriyor. 

MAGA Doktrini’nin ittifaklara yaklaşımı da burada yeniden karşımıza çıkıyor. Trump’ın dünyasında müttefiklik, geçmişten gelen ilişkilerin kendi başına koruduğu dokunulmaz bir statü değil. Bir müttefikin Amerikan güvenliğine ne kattığı, Washington’a ne kadar maliyet çıkardığı ve kendi sorumluluklarını ne ölçüde taşıdığı sürekli hesaba katılıyor. Danimarka’nın NATO üyesi olması da bu nedenle Grönland üzerindeki Amerikan ilgisini sona erdirmiyor. Hatta Washington açısından daha rahatsız edici bir soruyu gündeme getiriyor: Danimarka, Amerika’nın kendi güvenliği için bu kadar önemli gördüğü bir coğrafyayı koruyabilecek güce sahip mi?

Yeni Amerikan etki alanı 

Grönland meselesini Trump’ın alışıldık maksimalist söylemlerinden biri olarak görmek kolay. Nihayetinde bir NATO müttefikinin özerk bölgesini satın almaktan söz eden, zaman zaman güç kullanma ihtimalini dahi dışlamayan bir Amerikan Başkanı’ndan bahsediyoruz. Fakat bütün tartışmayı Trump’ın üslubuyla açıklamaya çalıştığımızda, Amerikan dış politikasındaki değişimin önemli bir kısmını kaçırıyoruz. 

MAGA Doktrini, Amerika’nın dünyadan tamamen çekilmesini savunmuyor. Amerikan gücünün nerede kullanılacağı konusunda daha seçici, maliyet hesabına daha fazla önem veren ve coğrafi yakınlığı yeniden öne çıkaran bir anlayış getiriyor. Washington kendi güvenliği açısından getirisinin azaldığını düşündüğü bölgelerde yükün daha büyük bölümünü müttefiklere bırakmak isterken yakın çevresinde daha fazla hareket alanı arıyor. 

Grönland bu anlayış içerisinde anlamlı bir yere oturuyor. Washington’ın istediği sonucu elde edebilmesi için adanın hukuken Amerikan toprağı hâline gelmesi şart değil. Pituffik’teki Amerikan askerî varlığının genişlemesi, Amerikan şirketlerinin enerji ve madencilik sektörlerinde ağırlık kazanması, kritik altyapının Amerikan sermayesiyle kurulması ve ileride bağımsızlaşabilecek bir Grönland’ın güvenliğini Washington’la yakın ilişki içerisinde şekillendirmesi, sınırlar değişmeden de Amerika’ya geniş bir hareket alanı sağlayabilir.

 

Jameson Land’deki sondaj tartışmasına bir kez de buradan bakmak gerekiyor. Nuuk yönetiminin Amerikan şirketinin hazırlıklarına müdahale etmesi bugün izin ve mevzuatla ilgili bir anlaşmazlık. Ancak Grönland’ın doğal kaynaklarının ekonomik değeri arttıkça benzer tartışmaların çoğalması şaşırtıcı olmaz. Kaynakların kimin sermayesiyle çıkarılacağı ve bu ekonomik ilişkinin Grönland’ın siyasi geleceğini nasıl etkileyeceği, bağımsızlık tartışmasının giderek daha önemli bir parçası olacaktır. 

Peki, Grönland nereye gidiyor? 

İki yazının sonunda başladığımız yere, Trump’ın önündeki Grönland haritasına dönelim. 

Ocak ayında bu haritada Amerikan Başkanı’nın ne gördüğünü sormuştum. Bugün cevabın önemli bir kısmını biliyoruz. Trump, Grönland’a baktığında Kuzey Amerika’nın savunma hattını, Arktik deniz yollarını, petrolü, kritik mineralleri ve Rusya ile Çin’in kuzeyde ne kadar hareket alanı bulabileceğini görüyor. 

Aynı haritaya Nuuk’tan baktığımızda ise bambaşka kaygılarla karşılaşıyoruz. Grönlandlılar açısından petrolün, nadir toprak elementlerinin ve diğer kritik minerallerin değeri, büyük güçlerin bunlara gösterdiği ilgiyle sınırlı değil. Toprağın altında bulunan servet, Danimarka’ya ekonomik bağımlılığı azaltabilecek ve bir gün bağımsız bir Grönland devletinin kendi masraflarını karşılamasını mümkün kılabilecek bir gelir kaynağı. 

Buradaki çelişki gözden kaçırılmamalı. Bağımsızlığı ekonomik olarak mümkün hâle getirecek sermayenin önemli bir bölümü Amerika’dan gelirse, Danimarka’dan uzaklaşan Grönland aynı süreçte Washington’a yaklaşabilir. Amerikan şirketleri enerji ve madencilik sektörlerinde daha fazla yer edinir, Washington adadaki askerî varlığını güçlendirir ve bağımsızlık sonrasında Grönland, güvenliğini Amerika’yla kuracağı ilişki üzerinden şekillendirirse, kendi egemenliğini kazanmış fakat ekonomi ve güvenlik bakımından ABD’ye bugünkünden çok daha yakın bir Grönland ortaya çıkabilir.

Bunun gerçekleşip gerçekleşmeyeceğini bugün bilmiyoruz. Grönlandlıların bağımsızlık konusunda nasıl bir takvim izleyeceğini, doğal kaynakların beklenen ekonomik dönüşümü sağlayıp sağlayamayacağını veya Amerikan sermayesinin adadaki ağırlığının nereye kadar ulaşacağını şimdiden söylemek mümkün değil. 

Ancak Grönland’ın geleceğini “Amerika mı, Danimarka mı?” sorusuna sıkıştırmak artık yeterli görünmüyor. Washington’ın Grönland’ı satın alması gerekmeyebilir; Kopenhag’ın da adayı sonsuza kadar krallığın içerisinde tutacağının garantisi yok. Bunların arasında Grönlandlıların kendi devletlerini kurma arzusu, büyük güçlerin ada üzerindeki hesaplarından ayrı bir siyasi gerçeklik olarak duruyor. Belki önümüzdeki yıllarda Grönland meselesini konuşurken kimin adaya sahip olacağından çok, bağımsız bir Grönland’ın kimlerle ve hangi şartlarda ilişki kuracağını tartışacağız.