MAGA’nın Kuzey Sınırı (II): Grönlandlılar Ne İstiyor?

Geçtiğimiz yazıda Donald Trump’ın Grönland’a yönelik ısrarını, ikinci başkanlık döneminde Amerikan dış politikasının yönünü giderek daha fazla belirleyen MAGA Doktrini üzerinden okumaya çalışmıştım. Washington’ın uzun yıllar boyunca dünyanın farklı bölgelerine yaydığı askerî ve siyasi kapasiteyi yeniden değerlendirmeye başladığı bir dönemde Grönland; coğrafi konumu, doğal kaynakları ve Arktik’te giderek sertleşen Rusya-Çin rekabeti nedeniyle Amerikan güvenlik tahayyülünde çok daha merkezî bir yere yerleşiyor. O yazıda sorduğum soru şuydu: Trump, Grönland’a baktığında ne görüyor? 

Serinin ikinci yazısında ise haritanın öbür tarafına geçmek istiyorum. Çünkü Grönland üzerine yürüyen tartışmada tuhaf bir alışkanlığımız var. Adayı Washington’ın güvenlik kaygıları, Kopenhag’ın egemenlik hakları, Rusya’nın Arktik’teki askerî kapasitesi veya Çin’in bölgedeki ekonomik faaliyetleri üzerinden konuşuyor; bütün bu büyük güç hesaplarının ortasında Grönland’ın kendi siyasi iradesini zaman zaman tali bir mesele gibi ele alıyoruz. 

Hâlbuki bugün Grönland üzerine konuşurken birbirinden ayrı iki soruya cevap vermek gerekiyor. Amerika’nın Grönland’dan ne istediği bunlardan biri. Grönlandlıların kendi geleceklerinden ne istediği ise diğeri. Üstelik ikinci sorunun cevabı, birincisinin nasıl sonuçlanacağını da belirleyebilir. 

Zira Trump’ın “satın almak” istediğini söylediği Grönland, bağımsızlık fikrinin uzun zamandır tartışıldığı, kendi parlamentosuna ve hükûmetine sahip, doğal kaynakları üzerinde geniş yetkiler kullanan ve hukuken kendi kaderini tayin hakkı tanınmış bir siyasi yapı. Bu yüzden Grönland meselesinin ikinci kısmına Washington’dan değil, Nuuk’tan bakmak gerekiyor. 

Grönlandlılar ne istiyor? 

Grönland, 1979’da elde ettiği kendi kendini yönetme statüsünün ardından 2009’da yürürlüğe giren özerklik düzenlemesiyle oldukça geniş yetkiler kazandı. Bugün eğitimden sağlığa, vergilendirmeden doğal kaynakların yönetimine kadar birçok alanda karar Nuuk’ta alınırken savunma ve dış politikanın belirli başlıkları Danimarka Krallığı’nın yetkisinde kalmaya devam ediyor. Karşımızda Kopenhag tarafından doğrudan yönetilen klasik bir bağlı bölge bulunmuyor; kendi parlamentosu ve hükûmeti olan, iç işlerinde geniş yetkiler kullanan, buna rağmen Danimarka Krallığı içerisindeki hukuki bağını sürdüren bir Grönland var. 

2009 tarihli düzenlemenin bağımsızlık tartışması açısından daha önemli bir tarafı da bulunuyor. Grönland halkı, uluslararası hukuk bakımından kendi kaderini tayin hakkına sahip ayrı bir halk olarak kabul ediliyor. Aynı yasanın 21’inci maddesinde bağımsızlığın nasıl gerçekleşebileceği de açıkça düzenlenmiş durumda. Kararı Grönland halkının vermesi, ardından Nuuk ile Kopenhag arasında müzakerelerin yürütülmesi, ortaya çıkan anlaşmanın Grönland Parlamentosu tarafından kabul edilerek halkoyuna sunulması gerekiyor. Danimarka Parlamentosu’nun da anlaşmayı onaylamasının ardından egemenlik Grönland’a geçebiliyor. 

Trump’ın “Grönland’ı satın alma” söylemindeki hukuki sorun da buradan doğuyor. Danimarka’nın, Grönlandlıların iradesini hesaba katmadan adayı Washington’a devredebileceği bir mülkiyet ilişkisi yok. Trump’ın meseleyi zaman zaman bir gayrimenkul pazarlığını andıran kavramlarla anlatması siyasi olarak çarpıcı olabilir; Grönland’ın mevcut statüsü ise böyle bir alışverişe imkân vermiyor. Fakat Amerikan hesabı açısından çok daha ilginç bir ihtimal var: Ya Grönland, Danimarka’dan bağımsızlaşırsa? 

Bağımsızlığın ekonomik bedeli 

Grönland siyasetindeki bağımsızlık fikrinin Trump’la başladığını düşünmek tarihsel olarak hatalı olur. Washington’ın son dönemdeki baskısı tartışmayı uluslararası kamuoyunda daha görünür hâle getirmiş olabilir; bağımsızlık talebinin kökleri Grönland’ın kendi siyasi tarihine, Danimarka’yla kurduğu kolonyal ilişkiye ve uzun yıllardır devam eden kendi kaderini tayin tartışmalarına uzanıyor. Grönlandlıların bağımsızlık arzusunu Amerikan dış politikasının yarattığı yeni bir eğilim gibi okumak, Nuuk’un kendi siyasi iradesini görmezden gelmek anlamına gelir. 

Bağımsızlığın önünde ise son derece maddi bir sorun var: ekonomik sürdürülebilirlik. 

Danimarka Parlamentosu daha önce Grönland’ın bağımsızlığı ile kendi kendine yetebilen bir ekonomi arasında doğrudan ilişki kurmuştu. Bunun sebebini mevcut ekonomik yapıya baktığımızda görmek mümkün. Grönland ekonomisi bugün büyük ölçüde balıkçılığa dayanıyor ve iklim değişikliği bu yapıyı giderek daha kırılgan hâle getiriyor. Balıkçılık hâlen gayrisafi yurt içi hasılanın yaklaşık yüzde 23’ünü ve istihdamın yüzde 15’ini oluşturuyor. Buna karşılık Grönland, Avrupa Komisyonu’nun kritik kabul ettiği 34 hammaddenin 25’ine sahip. Petrolün, nadir toprak elementlerinin ve diğer kritik minerallerin siyasi anlamı da buradan geliyor. 

Bu kaynaklardan elde edilecek gelir Nuuk için ekonomik büyümenin yanında bağımsızlığın maddi imkânlarını da belirleyebilir. Grönland kendi kaynaklarından daha fazla gelir elde edip ekonomisini çeşitlendirebildiği ölçüde Danimarka’ya olan mali bağımlılığını azaltabilir. Bu bağımlılık azaldıkça bağımsızlık da siyasi bir arzudan, masrafları karşılanabilecek bir devlet projesine doğru ilerleyebilir. Amerikan sermayesinin Grönland’a ilgisi bu yüzden dikkate değer. 

Washington’ın Grönland üzerindeki baskısı Kopenhag’ın ada üzerindeki egemenliğini daha fazla tartışmaya açarken, Amerikan sermayesinin Grönland ekonomisine girmesi uzun vadede bağımsızlığın önündeki ekonomik engellerin aşılmasına katkı sağlayabilir. Böyle bir durumda ABD’nin karşısında Danimarka Krallığı içerisinde kalan bir Grönland yerine kendi egemenliğini kazanmış fakat ekonomisi ve güvenliği bakımından Washington’la çok daha yakın ilişkiler kuran yeni bir Arktik devleti bulunabilir. 

Bunun gerçekleşeceğini bugünden söylemek mümkün değil. Yine de Washington’ın Grönland üzerindeki nüfuzunu artırması için Amerikan bayrağının Nuuk’ta göndere çekilmesi şart değil. 

Günümüzde nüfuz alanları her zaman sınırların değiştirilmesiyle kurulmuyor. Bir ülkenin madenlerini hangi şirketlerin çıkardığı, limanlarını kimin finanse ettiği, kritik altyapısının hangi sermayeyle kurulduğu ve güvenliğini hangi devletle yaptığı anlaşmalar üzerinden sağladığı da ülkeler arasındaki güç ilişkisini belirliyor. Grönland açısından bağımsızlığın kendisi kadar, bu bağımsızlığın hangi ekonomik ilişkiler içerisinde kurulacağı da önem kazanıyor. 

Jameson Land’de yaşanan son sondaj tartışması bunun güncel örneklerinden biri. 

Greenland Energy ve 80 Mile’ın planladığı petrol operasyonunun Nuuk tarafından ertelenmesi, Grönland hükûmetinin kendi doğal kaynakları üzerindeki yetkisini kullanabileceğini göstermesi bakımından önemli. Şirketlerin yaklaşık 60 milyon dolarlık ekipmanı izin süreçleri tamamlanmadan bölgeye taşıdığı yönündeki haberlerin ardından hükûmet, gerekli onaylar alınmadan lojistik faaliyet yürütülemeyeceğini bildirdi ve 2026 için planlanan sondaj programı 2027 kışına kaldı. 

Burada şirketlerin kuyuyu bir yıl erken veya geç açmasından daha kapsamlı bir mesele var. Grönland’ın toprağının altındaki kaynaklara yönelik uluslararası ilgi arttıkça Nuuk’un bu kaynakların nasıl ve kimler tarafından kullanılacağı konusunda vereceği kararların siyasi ağırlığı da artacak. Bağımsızlık tartışması ilerlediği takdirde, doğal kaynaklar üzerindeki egemenlik ile bu kaynakları çıkarmak için ihtiyaç duyulan yabancı sermaye arasındaki ilişki Grönland siyasetinin en çetin meselelerinden biri hâline gelebilir. 

Bir ülke bağımsızlığını ekonomik olarak mümkün kılmak için yabancı sermayeye ihtiyaç duyuyorsa ve aynı sermaye onu başka bir büyük güce yaklaştırıyorsa, hukuki bağımsızlıkla siyasi hareket alanı arasındaki denge nasıl kurulacak? 

Grönland’ın cevap arayacağı sorulardan biri bu. 

Üstelik Amerikan baskısının karşısında herhangi bir devlet bulunmuyor. Danimarka, NATO’nun kurucu üyelerinden biri. Trump’ın Grönland politikası böylece adanın geleceğinin yanında NATO’nun kendi içerisindeki güç ilişkilerine dair de alışılmadık bir soru doğuruyor: 

Bir ittifakın en güçlü üyesi, başka bir üyesinin egemenlik alanını kendi ulusal güvenliğinin parçası olarak görmeye başladığında ne olur? 

Grönland’ın bağımsızlığına ilişkin tartışma burada başka bir boyut kazanıyor. Zira Nuuk’un Danimarka’ya ekonomik bağımlılığını azaltması, bağımsızlık için en önemli eşiklerden birini aşması demek. Fakat bunu Amerikan sermayesiyle yapması hâlinde, Danimarka’dan ekonomik olarak uzaklaşırken Washington’a giderek yaklaşan bir Grönland ortaya çıkabilir. 

Bunun kendi içerisinde bir çelişki olduğunu söylemek mümkün. Grönlandlılar bağımsızlığı, kendi gelecekleri üzerinde daha fazla söz sahibi olabilmek için istiyor. Buna karşılık bağımsızlığı mümkün kılacak ekonomik düzen, başka bir büyük gücün adadaki ağırlığını artırabilir. Amerikan şirketlerinin madenlere ve enerji kaynaklarına ilgisi, ABD’nin Pituffik’te hâlihazırda bulunan askerî varlığıyla beraber düşünüldüğünde, Trump’ın Grönland üzerinde etkili olabilmesi için adayı satın almasının da pek gerekli olmadığı anlaşılıyor. 

Kuşkusuz, bunların hiçbiri bağımsız bir Grönland’ın kaçınılmaz olarak Amerikan nüfuzuna gireceği anlamına gelmiyor. Grönlandlıların hangi ekonomik modeli tercih edeceğini, yabancı yatırımlara ne ölçüde izin vereceğini veya bağımsızlık tartışmasının nasıl sonuçlanacağını henüz bilmiyoruz. Ancak Jameson Land’de yaşanan son gelişme, Nuuk’un kendi kaynakları üzerinde söz sahibi olmak istediğini oldukça açık biçimde gösteriyor. Bir de meselenin Danimarka tarafı var. 

Danimarka, Washington’ın Grönland üzerindeki taleplerine karşı çıkan herhangi bir devlet değil; 1949’dan beri Amerika Birleşik Devletleri’yle aynı askerî ittifakın içerisinde. Daha ilginci, Trump’ın Grönland için öne sürdüğü gerekçelerin bir kısmı Danimarka’nın da üyesi olduğu NATO’nun güvenlik kaygılarıyla örtüşüyor. Rusya’nın Arktik’teki askerî varlığı, Çin’in bölgedeki ekonomik faaliyetleri ve kuzey hattının güvenliği konusunda Washington ile Kopenhag arasında esaslı bir görüş ayrılığı bulunduğunu söylemek güç. Anlaşmazlık, bu güvenliğin sağlanması için Amerika’nın Grönland üzerinde ne kadar söz sahibi olabileceği meselesinde başlıyor. 

Bu da bizi serinin üçüncü ve son yazısında ele alacağım daha tuhaf bir soruya götürüyor. 

NATO, kuruluşundan bu yana güvenliğini büyük ölçüde ittifakın dışından gelebilecek tehditlere göre tanımladı. Grönland’da ise ittifakın en güçlü üyesi, ortak güvenliği gerekçe göstererek başka bir üyesinin egemenlik alanı üzerinde daha fazla kontrol talep ediyor. 

Peki tehdit dışarıdan gelirken, müttefikler kendi aralarında gücün sınırını nasıl çizecek? Serinin son yazısında biraz da bunu, NATO’nun Grönland paradoksunu ele alacağım.