İran’da Bayrak Savaşları: Hangi Sembol Ne Anlama Geliyor?

Son dönemde İran’daki protestolarla öne çıkan tartışmalardan birisi de İran bayrağı oldu. Tahran yönetiminin mevcut bayrağına alternatif olarak bilhassa X (Twitter)’te Hanedanlık dönemi bayrağının kullanması meseleyi takip etmeye çalışan birçok kimseye hangi sembolün ne anlama geldiği sorularını düşündürdü. 

İran’da hem mevcut bayrağın hem de Pehlevi Hanedanlığı dönemine ait bayrağın anlamlarına bakmadan evvel İran’ın siyasi ve tarihi coğrafyasına kısa bir göz gezdirmemiz gerekir. 

İran’ın siyasi ve tarihi coğrafyası 

Bugünkü İran Devleti, Afganistan ve Pakistan, Kuzeyde Azerbaycan ve Hazar Denizi, güneyde Basra Körfezi, batıda Irak ve Türkiye çevrelenmiştir. 

Coğrafyanın çok büyük kısmı uçsuz bucaksız ve sarp kayalarla çevrelendiği gibi bilhassa iç kısımlarda çöller etkilidir. 

Buna rağmen coğrafyadaki zengin akarsular burada tarihin ilk ve güçlü medeniyetlerinin kurulmasını sağlamıştır.  

Arkeologların yaptığı araştırmalara göre M.Ö 6 bin yılına kadar uzanan yerleşimlerin Tahran ve civarında mevcut olduğunu göstermektedir. En eski medeniyet olarak Elamlılar İran coğrafyasında öne çıkmaktadır. Bu krallık daha sonraları İran milli kimliğinin merkezinde yer alacak Medler ve Pers İmparatorluğunun da atası olarak kabul edilmektedir. 

Perslerle ilgili ise ünlü tarihçi Heredot şu ifadeleri kullanır:

“Persler çeşitli boylardan oluşmuştur. Kyros bunların içinden bazılarını bir araya getirmiş ve Medlere karşı ayaklandırmıştır. Bunlar, geriye kalan bütün öbür Perslerin de bağlı oldukları boylardır. Demek istediğim Pasargadlar, Maraphlar, Masapilerdir. Pasargadlar en soylu olanlardır. Perslerden gelen krallar bu boyun kollarından birisi olan Akhaimenidlerden çıkmıştır. Öbür Persler, Panthialılar, Darusialılar, Germanilerdir. Hepsi de daha öncekiler gibi çiftçidirler. Daolar, Mardiler, Dropiler ve Sagartlar ise çobandır.” 

Persleri bir bayrak altında toplayan efsanevi liderleri Akhaimenes’tir. Tarihi kaynaklarda en eski ve ünlü İran kökenli lider ise Kyros’tur. Bölgedeki tüm halkları bir araya getiren Kyros insan hakları konusunda da özel bir yere sahipti. Yahudileri, Babil yıkımından sonra yeniden Kudüs’e getirip hayat hakkı tanıyarak can ve mal güvenliklerini bir İran hükümdarının sağlamış olması tarihin cilvesi olsa gerek. 

İran tarihinde kendisini kutsal ve seçilmiş olduğunu açıkça ilan eden son Şah, Muhammed Rıza Pehlevi idi; ama herhangi bir Pers hükümdarının dahi mezarında yazan en mütevazı sözlerden birisi şöyledir:

“Ben kralların kralı, her türlü insanları barındıran ülkelerin kralı, bu uçsuz bucaksız yeryüzünün kralı, bir Ahamenid, bir Pers, bir Pers oğlu, Aryan soyundan gelen bir Aryan, Hyspastes’in oğlu yüce kral Dareios.” 

---

Tüm Pers kökenli liderlerin kendisini özdeşleştirdiği canlı ise “aslan”dır. Tıpkı Türk hükümdarların bozkurda yüklediği anlam gibi değerlendirilebilir. 

Pers mitolojisi mi, Sasaniler mi? 

İran’da Aryan milliyetçileri kendilerini zaman zaman Pers kimliği ile öne çıkarsa da esasen İran kimliğini şekillendiren Sasanilerdir. 

Rüstem, Feridun, Keyhüsrev gibi İran kimliğinin kurucu mitolojik hükümdarlarının tamamı Sasani dönemi figürleridir. İslam’ın İran bölgesini şereflendirmesinden sonra da Aryanlar bölgede Çin desteği ile İslam’ı coğrafyadan çıkarmak için sayısız teşebbüste bulunmuştur. 

Pers bayrağındaki aslan imgesi Sasanilerin güneş/yıldız imgesine yerini bırakacaktı. 

Dolaysıyla 1979 İran İhtilali’nden önceki bayrağın bir yanı Pers Arslan’ı iken öbür yanı Sasani güneşi/yıldızı ile birleşecekti.  Aslanın başındaki taç ise Hanedanlıkların iktidarını sembolize edecekti. Bu bayrakta ise İslam’a dair hiçbir atıf olmaması İran’ın yalnızca İslam öncesi döneminin simgeleri ve sembollerini esas alması devrimden sonra değiştirilmesine neden olacaktı. Başka bir deyişle Batıcı ve seküler bulunan “Şîr u Hûrşîd” bayrağı, yerini İslam Devrimi Bayrağına bırakacaktı. 

---

Rejimin bayrağı ne anlama geliyor? 

İran bayrağındaki mevcut yeşil, beyaz ve kırmızı renkler kabaca ümmet, barış ve şehadet kavramlarını temsil ediyor. Ortadaki sembol “Allah” lafzını temsil ederken hilal ve kılıç sembolleri de Tevhit ve devrim anlamlarını içerir. 

Yukarıda 11 kez ve aşağıda da 11 kez tekrar eden “Allahu Ekber” ifadeleri toplamda 22 rakamına tekabül eder. Bu da “22 Bahman” devrim gününe işaret olarak yorumlanır.  

İran’ın mevcut Bayrağını Pehlevî bayrağı (Şîr u Hûrşîd) ile karşılaştırdığımızda dini anlam ve mesajların öne çıktığına şahit oluyoruz.  

Şehname de olaylarda kullanılan semboller arasında 

Rejim, protestocuların araç yakma eylemlerinden sonra başvurduğu sembollerden birisi de Firdevsi’nin Şehnâme isimli eseriydi.  

---

Şehnâme’den ‘Siyavuş’ göndermeli “Eğer haklıysan bu ateşten yalnız geç” sözlerini içeren pankartların devletçe sokaklara asılması ile rejimin tuhaf cevaplar üretmesi son derece ilginç sembol savaşlarından birisi. 

Meşhed doğumlu ve Şairlerin Şahı olarak kabul edilen Muhammed Takî, Firdevsi’nin İranlılar üzerindeki tesirini şu sözlerle dile getirir:

“Firdevsî yüzlerce tarz sanat düşünmüş -Allah’a sığınırız- Tanrı değilse bile peygamberdir.” 

Nevruz Törenlerinde dini bir kitap gibi okunan Şehnâme’de bizi ilgilendiren bir taraf da bulunuyor. Her ne kadar Firdevsi eseri Türk hükümdar Gazneli Mahmut’a sunmuş olsa da Türklere ve Sultan Mahmut’a ağır hakaret içeren bölümler yer alır. Ayrıca bu eser Fars milliyetçiliğinin de el kitabı muamelesi görür. Eserdeki ithamların gerçekliğini başka bir dosyaya bırakarak şöyle toparlayalım. 

Dünyada sembollere en düşkün milletlerin başında İranlılar gelir. Dolayısıyla eski-yeni bayrak tartışmalarının arkasında güçlü bir ideolojik çatışma hatta kırılma bulunmaktadır. İran’ın mevcut bayrağı Şii yayılmacılığının sembolleri ve dini motiflerle doluyken aslan-güneş sembollerine dayanan Hanedanlık bayrağının merkezinde seküler Aryan milliyetçiliği yatmaktadır. 

Muhtemeldir ki bayrak üzerinden yapılacak ve yürütülecek her tartışma, İranlıları Fars milliyetçiliği ya da Şii tarafgirliği arasında bir tercihe zorlamaktadır.