Hürmüz’de Kritik Eşik: Trump’tan Sürpriz Diplomasi Hamlesi

Dünyayı şaşırtan bir gelişmeyle, ABD Başkanı Donald Trump, Washington saatiyle 07.37’de Truth Social hesabından yaptığı paylaşımda, ABD ile İran’ın son iki gündür Orta Doğu’daki düşmanlıkların tamamen ve kapsamlı şekilde çözümü konusunda çok iyi ve verimli” görüşmeler gerçekleştirdiğini duyurdu. 

Trump, müzakerelerin başarıya ulaşması şartına bağlı olarak, Savunma Bakanlığı’na İran’daki enerji santralleri ve altyapıya yönelik tüm saldırıların beş gün ertelenmesi yönünde talimat verdiğini de ekledi. 

Neden Wall Street açılmadan önce? 

Bu adımın, piyasalara doğrudan mesaj verme amacı taşıdığı görülüyor. Açıklamanın, ABD finans piyasalarının açılışından yaklaşık bir buçuk saat önce gelmesi, ekonomik etkilerin yönetilmesine yönelik bilinçli bir tercih olarak değerlendiriliyor. 

O sırada S&P 500 vadeli işlemleri yüzde 1 geriliyor, Avrupa ve Asya piyasaları düzeltme bölgesine yöneliyor, petrol fiyatı ise 114 doların üzerinde seyrediyordu. Dünya, pazartesi günü felaket bir açılışa hazırlanıyordu. 

Trump’ın açıklamasının etkisi anında ve çarpıcı oldu. Batı Teksas ham petrolü (WTI) yüzde 8 düşüşle 90,10 dolara, Brent petrol yüzde 8 gerileyerek 103,91 dolara indi. ABD hisse senedi vadeli işlemleri ise sert yükseldi.  

Trump, piyasaları gerilimi azaltma sinyali vermeden açmanın borsa çöküşüne ve petrol fiyatlarında sert bir artışa yol açacağını öngörerek, piyasalar açılmadan önce mükemmel bir an seçti. 

İran iddiaları yalanladı 

Buna karşılık, İran devlet medyası herhangi bir müzakerenin gerçekleştiğine dair iddiaları reddederek, Trump’ın "İran’ın tepkisinden korkarak geri adım attığını" iddia etti. Bu söylem, Washington’ın açıklamalarıyla doğrudan çelişti. 

Tahran yönetimi, Washington’ın adımını enerji fiyatlarını düşürme ve askeri planlar için zaman kazanma hamlesi olarak niteledi.  

Bu çelişkili açıklamalar, tarafların askeri gerilime paralel bir söylem savaşı yürüttüğünü ortaya koyuyor.  

İran, Trump'ın tutumunu, küresel güçlerin kibirine karşı gösterdiği kararlılığın bir sonucu olarak kendi halkına ahlaki bir zafer olarak pazarlamak için manevralar yapıyor. Ayrıca Trump’ın açıklamalarını, özellikle su ve elektrik tesislerine yönelik saldırıları durdurarak sahada test etmek istiyor. 

Gerginliğin tırmanış süreci 

Savaş, 28 Şubat 2016'da ABD-İsrail ortak saldırılarıyla başladı. İran, Hürmüz Boğazı'nı fiilen kapatarak tanker trafiğini haftada 100 geçişten sadece 7'ye düşürdü. 

Uluslararası Enerji Ajansı, krizi tarihteki küresel enerji güvenliğine yönelik en büyük meydan okuma olarak nitelendirdi ve 1973 ve 1979 krizlerinden daha kötü olduğunu belirtti.  

Öte yandan, üç hafta içinde İran ve Lübnan’da 2.000'den fazla insan öldü ve milyonlarca insan yerinden edildi. 

Trump, 22 Mart akşamı İran’a boğazı açması için 48 saatlik ültimatom vererek aksi halde enerji tesislerinin vurulacağını açıkladı. 

İran ise, Körfez ülkeleri ve İsrail’deki enerji ve tuz arıtma tesislerini hedef almak, Hürmüz Boğazı’nı tamamen kapatmak ve Körfez’e deniz mayınları döşemekle tehdit ederek karşılık verdi. 

Fars Haber Ajansı, BAE’nin Barakah nükleer santrali (dört reaktör) ve Körfez’deki tuz arıtma tesislerini içeren bir hedef listesi yayınladı. Dünya, büyük bir felaketin eşiğine geldi. 

Trump’ın geri adımının beş nedeni 

1-Piyasaları çöküşten kurtarma  

Trump’ın paylaşımı öncesinde S&P 500 vadeli işlemleri %1 düşüşteydi ve Asya ve Avrupa piyasaları düzeltmeye doğru gidiyordu. 

Dow Jones endeksi Şubat zirvesine göre yaklaşık yüzde 9 değer kaybetmişti. Enerji tesislerine yönelik saldırı tehdidiyle açılacak piyasalar, sert bir satış dalgasını tetikleyebilirdi. 

2-Petrol ve enflasyon: Siyasi bir saatli bomba  

ABD’de benzin fiyatı galon başına 3,94 dolara çıkarak bir ayda 1 dolar arttı. Kongre ara seçimleri yaklaşırken, Trump yakıt fiyatlarının en büyük siyasi tehdit olduğunu anlıyor. 

Goldman Sachs, İran’a yönelik savaşın sürmesi ve Hürmüz Boğazı’nın kapalı kalması halinde yüksek fiyatların 2027’ye kadar devam edebileceğini öngörüyor. 

3- Müttefik baskısı ve yokluğu 

NATO müttefiklerinin Hürmüz Boğazı’nın güvenliğini sağlama operasyonlarına katılmayı reddetmesi, Trump’ın, savaşı kendisi ve Netanyahu başlatmasına rağmen, Avrupa ülkelerinin destek vermemesine yönelik rahatsızlığını artırdı.  

Körfez ülkeleri, mücbir sebep ilan ederek ve petrol ve doğalgaz üretimini durdurarak Trump üzerindeki baskıyı artırdı.  

Ayrıca Körfez ülkelerinin İran’a karşı askeri misillemeden kaçınması da bu baskıyı derinleştirdi. 

---

Tüm bu gelişmeler, Trump’ı, kimseye danışmadan başlattığı savaşta tek başına kaldığı ve dünyanın sonuçlarına ortak olmak istemediği bir tabloyla karşı karşıya bıraktı. 

4. Kontrolsüz tırmanma riski 

Enerji tesislerinin hedef alınması, İran’ın Körfez’deki altyapıya yönelik yıkıcı bir misilleme gerçekleştirmesine yol açabilirdi.  

Özellikle milyonlarca kişiye içme suyu sağlayan arıtma tesisleri ile BAE’deki Barakah Nükleer Santrali bu riskin merkezinde yer alıyordu. Böyle bir senaryo, müttefikleri doğrudan hedef haline getirebilirdi. 

5. Diplomatik zafer arayışı 

Trump, savaşı kişisel bir başarı olarak sunabileceği bir anlaşmayla bitirmek istiyor. Tam ve kapsamlı çözüm ifadesini kullanması, sadece Hürmüz Boğazı’nın yeniden açılmasından daha fazlasını, belki de İran ile yeni bir nükleer anlaşmayı hedeflediğini gösteriyor. 

Hedef haritası 

İran içinde olası ABD-İsrail hedefleri 

Ateşkesin çökmesi halinde dikkatlerin, İran’ın güneybatısında Basra Körfezi kıyısında bulunan en büyük enerji tesislerinden biri olan Buşehr Nükleer Santrali’ne yönelmesi bekleniyordu.  

Trump’ın açıklamaları, bu tesisin öncelikli hedef olabileceğine işaret etti.  

Ulusal Güvenlik Danışmanı Waltz da hedef listesinde doğalgazla çalışan termik santrallerin bulunduğunu ifade etti. 

İsrail daha önce Natanz nükleer tesisini hedef aldı ve ABD güçleri üç hafta içinde 130 İran gemisi de dahil olmak üzere 8.000’den fazla askeri hedefi vurdu. 

Raporlar, büyük enerji santrallerine yapılacak saldırıların İran’ın elektrik şebekesinin çökmesine, pompa istasyonları, rafineriler, ihracat terminalleri ve askeri komuta merkezlerinin felç olmasına yol açacağını gösteriyor. 

İran’ın bölgede ilan ettiği hedefler 

Devrim Muhafızları’na yakın yarı resmi Fars Haber Ajansı, doğrudan tehdit niteliği taşıyan bir hedef listesi yayımladı. 

İran yargısına bağlı Mizan Haber Ajansı da aynı listeyi yeniden paylaştı.  

Listede şu unsurlar yer aldı: 

---

İran, Katar’daki küresel sıvılaştırılmış doğalgaz üretiminin beşte birini işleyen Ras Laffan sanayi kentini vurdu ve onarımı yıllar sürebilecek hasara yol açtı.  

Ayrıca İsrail’in Hayfa kentindeki Bazan rafinerisini hedef aldı, İsrail’deki nükleer reaktörün bulunduğu bölgeye yakın Dimona ve Arad şehirlerine balistik füzeler fırlattı. Saldırılarda 180’den fazla kişi yaralandı. 

İran daha sonra Körfez’deki ticari deniz iletişim hatlarını ve seyrüseferi hedef alma, Hürmüz Boğazı’nı deniz mayınlarıyla tamamen kapatma tehdidini yineledi.  

Bu durum, Körfez’e kıyısı olan ve ticaret ile gıda tedariki için bu limanlara bağımlı ülkeler açısından ağır bir abluka ve yüksek risk anlamına geliyor. 

Su krizi: Körfez için varoluşsal tehdit 

İran’ın tuzdan arıtma tesislerini hedef alma tehdidi, kişi başına elektrik tüketimi İran’ın beş katına ulaşan Körfez ülkeleri için varoluşsal bir risk oluşturuyor.  

Bu enerjinin büyük bölümü deniz suyunun arıtılarak içilebilir hale getirilmesinde kullanılıyor. Çöl ortasındaki modern şehirlerin yaşanabilirliğini sağlayan temel unsurun, elektrik ve arıtılmış su olduğu biliniyor. 

ABD Merkezi İstihbarat Teşkilatı (CIA), 2010 yılından beri çoğu Arap ülkesindeki tuz arıtma tesislerinin imha edilmesinin, diğer herhangi bir endüstrinin kaybından daha ciddi sonuçlar doğurabileceği konusunda uyarıda bulunuyor. 

2008 tarihli bir ABD diplomatik yazışmasında ise, Cübeyl’deki arıtma tesisinin ciddi zarar görmesi halinde Riyad’ın bir hafta içinde tahliye edilmek zorunda kalabileceği belirtilmişti. 

Küresel etkiler: Kimse güvende değil 

ABD Merkez Bankası, Hürmüz Boğazı’nın kapanmasının 2026 yılının ikinci çeyreğinde küresel üretimi yıllık %2,9 oranında azaltabileceğini ve küresel bir durgunluk ve ticaret krizine yol açabileceğini tahmin etti. 

Tırmanan bir savaşın sonuçlarını anlamak için, Japonya’nın petrolünün %90’ını Orta Doğu’dan, Güney Kore’nin ise %70’ini ithal ettiğini ve bunun büyük bir kısmının Hürmüz Boğazı üzerinden geçtiğini belirtmek yeterli. 

Güney Kore, petrol ve doğalgaz ithalatındaki açığı gidermek için 100 trilyon won (yaklaşık 68 milyar dolar) tutarında acil bir program başlattı. 

Çin’in stratejik rezervleri bulunsa da yüksek enerji maliyetlerinin çelik, kimya ve elektronik sektörleri üzerinde baskı oluşturması bekleniyor.  

En kırılgan ülkelerden Hindistan ise petrolünün yüzde 60’ını Körfez’den ithal ediyor ve yıllık 125 milyar dolarlık işçi dövizine bağımlı durumda. Bu iş gücünün geri dönmesi ihtimali de ayrı bir risk oluşturuyor. 

Avrupa 

Avrupa, Rusya'daki doğalgaz krizinden sonra ikinci bir enerji kriziyle karşı karşıya. 

Hollanda merkezli TTF doğal gaz fiyatı megavat/saat başına 60 euronun üzerine çıkarken, depolardaki doluluk oranı yüzde 30’un altında kaldı.  

Avrupa Merkez Bankası faiz indirimlerini erteledi. 2026’da İngiltere’de enflasyonun yüzde 5’i aşması ve enerji yoğun ekonomilerde resesyon riskinin artması bekleniyor. 

ABD 

Trump, Kongre ara seçimleri yaklaşırken artan siyasi baskıyla karşı karşıya kaldı. Yükselen yakıt fiyatları enflasyonu körüklerken, hem tüketicileri hem de şirketleri zorluyor. 

Uluslararası Enerji Ajansı 400 milyon varillik rezervi piyasaya sürse de, Hürmüz’den geçen günlük 20 milyon varillik akışı telafi etmek için bu miktar yetersiz kalıyor. 

Gelişmekte olan ülkeler 

Birleşmiş Milletler’den (BM) üst düzey bir yetkili, savaşın Asya ve Afrika’daki gelişmekte olan ülkelerde milyonlarca insanı petrol, doğalgaz ve gübre fiyatlarındaki artış yoluyla ciddi şekilde etkilediği konusunda uyardı.  

Gübre fiyatları ton başına 475 dolardan 680 dolara yükselirken, bu durum özellikle Kuzey Amerika’daki ekim sezonu öncesinde küresel gıda güvenliğini tehdit ediyor. 

Yeni sürenin ardından ne olacak? 

İran’ın Trump’ın verdiği yeni süre içerisinde yanıt vermemesi halinde, ABD’nin İran’daki enerji tesislerine yönelik saldırı tehdidini hayata geçirmesi bekleniyor.  

---

Buna karşılık İran’ın, Körfez ülkeleri ve İsrail’deki enerji ve arıtma tesislerini hedef alması, Hürmüz Boğazı’nı tamamen kapatması ve bölgeyi deniz mayınlarıyla kuşatması ihtimali bulunuyor.  

Bu senaryo, Körfez’de benzeri görülmemiş bir insani felaket, tüm şehirlerin tahliyesini gerektirebilecek bir su krizi ve petrol fiyatlarının 150 dolar veya daha fazlasına fırlayarak küresel bir durgunluğa yol açması anlamına geliyor. 

Bugün yaşananlar, yalnızca ABD ile İran arasında bir askeri gerilim değil, aynı zamanda enerji, gıda ve su dengelerini yıllar boyunca etkileme potansiyeline sahip küresel bir ekonomik sarsıntı olarak değerlendiriliyor.  

Hürmüz Boğazı’nın kapanması, dünya petrol arzının beşte birini keserken, Körfez’de enerji ve su altyapısının hedef alınması, bölgenin gelişmiş şehirlerini insani kriz alanlarına dönüştürme riski taşıyor. 

İran, savaşın maliyetini tüm dünyaya yayarak küreselleştirmeyi hedefliyor. Aynı zamanda bölgenin enerji ve su altyapısını hedef alıp, Hürmüz Boğazı’nı kapatarak Washington’a gerilimi azaltması için baskı yapmayı amaçlıyor. 

ABD ise iki yüksek bedelli seçenek arasında sıkışmış durumda: Ya İran’a taviz verecek ya da kara kuvvetlerinin konuşlandırılması dahil daha geniş çaplı bir askeri adım atacak. 

Önümüzdeki günler krizin yönünü belirleyecek. Tansiyon düşebilir ve müzakere süreci yeniden başlayabilir. Ya da bölge ve dünya, ekonomik ve insani açıdan benzeri görülmemiş bir istikrarsızlık dönemine girebilir.