Gerçekliğin Çöküşü: Trump ve Post-Truth Siyasetin Yükselişi

Günümüz siyasi ve sosyal iklimini tanımlamak için sıklıkla kullanılan "post-truth" (gerçek sonrası) kavramı, nesnel gerçeklerin kamuoyu oluşumunda duyguların, kişisel inançların ve önyargıların gerisinde kaldığı bir dönemi işaret eder. Bu çağda, "doğru" olan, kanıtlarla desteklenenden ziyade, inanmak istenen veya duygusal olarak yankı bulan şeydir. Gerçekler, manipülasyona açık, göreceli ve hatta istenirse görmezden gelinebilir birer malzemeye dönüşür. İşte bu soyut ve rahatsız edici kavram, hiçbir figürde Donald Trump kadar somut, sistemli ve etkili bir şekilde vücut bulmamıştır. Trump, post-truth döneminin önemli bir aktörü olmakla birlikte onun modern demokrasilerdeki potansiyel gücünü ve tehlikelerini tüm çıplaklığıyla sergileyen bir mimardır.

Trump'ın retoriğinde post-truth'un sistematik dokunuşu

Trump'ın politik sahneye çıkışı ve iktidarı, post-truth stratejilerinin kapsamlı ve planlı bir şekilde uygulanmasının ders kitabı niteliğindedir. Bu yaklaşım, rastgele yalanlardan ziyade belirli bir metodolojiye dayanıyordu: Gerçeği bulanıklaştırmak, alternatif gerçeklikler yaratmak, bunları sürekli tekrarla güçlendirmek ve nihayetinde kendi destekçileri için tek geçerli "gerçeklik" haline getirmek. Trump'ın kamuoyu önünde söylediği on binlerce yalan, basit birer hata veya abartı değildi; bunlar, bir bombardıman stratejisinin parçasıydı. Çok sayıda, çoğu zaman çelişkili ve kolayca çürütülebilir iddiaları arka arkaya sunmak, medya ve gerçeklik kontrol mekanizmalarını felce uğratmayı hedefliyordu. Her bir yalanı tek tek çürütmek zaman alıcı ve yorucuyken, Trump bir sonraki şok edici iddiayı çoktan servis etmiş oluyordu. Bu sürekli gürültü, insanların gerçeğe ulaşma çabasını bıkkınlıkla bırakmasına ve "herkes yalan söylüyor" duygusuna kapılmasına yol açtı. Gerçeğin kendisi, bu gürültü içinde eridi. "Alternatif gerçekler" ifadesi, danışmanı Kellyanne Conway tarafından kullanıldığında, bu post-truth çağının manifestosu niteliğindeydi. Gerçeğin artık tekil ve nesnel olmadığı, kişisel veya grup tercihlere göre şekillenebileceği varsayımının açık kabulüydü.

Trump'ın retoriği, nesnel analizden ziyade güçlü duygulara hitap etmek üzere tasarlanmıştır. "Amerika'yı yeniden harika yapma" (MAGA) sloganı, geçmişe dair nostaljik ve genellikle gerçekdışı bir altın çağ imgesi yaratırken, göçmenler, elitler veya belirli dini gruplar gibi hedefler üzerinden beslenen korku ve öfke, destekçilerini sıkı bir bağlılıkla kenetlemeyi başardı. Bu duygusal bağ, gerçeklerle çelişen iddialar karşısında dahi sarsılmadı; çünkü destek, gerçeklere değil, kimlik duygusuna ve aidiyete dayanıyordu. Trump, bu duyguları besleyerek, kendi versiyonunun gerçekliğini destekçileri için tek makul gerçeklik haline getirdi. Nesnel gerçekliğin en önemli bekçilerinden biri olan bağımsız medyaya yönelik sistematik saldırılar da bu stratejinin temel taşıydı. Onu eleştiren veya yalanlarını ortaya çıkaran her haberi "sahte haber" olarak etiketledi. Bu sadece kendi yanlışlarını örtbas etmekle kalmadı, aynı zamanda tüm medya kuruluşlarının güvenilirliğini aşındırdı. Destekçileri için Trump'ın kendi söylemlerinin dışındaki tüm bilgi kaynakları şüpheli hale geldi. Bu, alternatif gerçeklik balonunun içinde yaşamalarını kolaylaştırdı ve dışarıdan gelen rahatsız edici gerçeklerin filtrelenmesine olanak tanıdı.

Ayrıca Trump, çevresinde dönen komplo teorilerini bizzat körüklemekten veya en azından bunları açıkça reddetmemekten çekinmedi. Komplo kültürünü ana akıma taşıdı ve ona bir tür meşruiyet kazandırdı. Komplo teorileri, karmaşık gerçeklikleri basit düşman imgelerine indirger ve takipçilerine bir "içeriden bilgiye" sahip olma hissi verir. Bu da gerçeklere dayalı eleştirilere karşı bağışıklık kazandırır. Trump bu dinamikleri ustaca kullanarak, kendisine yönelik her türlü soruşturma veya eleştiriyi "derin devletin komplosu" olarak çerçeveleyebildi. Tüm bunların üzerine Trump'ın siyaseti, sürekli bir performanstı. Mitinglerindeki coşkulu kalabalıklar, Twitter'daki provokatif çıkışlar kontrol edilemez bir "dürüstlük" imajı yaratmak için kullanılan hatta diplomatik jestleri bile gerçekliğin kendisinden çok, yarattığı etki ve izlenim üzerine kuruluydu. Gerçek sonuçlar veya tutarlılık, anlık tepki ve dikkat çekme arzusunun gerisinde kalıyordu. Politikası, dramatik etkiye odaklanan bir “reality show” mantığıyla işliyordu.

Somut vakalar: Post-truth'un tehlikeli operasyonel hali

Trump'ın post-truth stratejisinin sadece retorik düzeyde kalmadığını, somut politikalarına ve eylemlerine de yansıdığını gösteren çarpıcı örnekler mevcuttur. Bunlardan biri, Kasım 2016’da çekilmiş Trump ile Obama’nın Oval Ofis toplantısına ait görüntülerin, yapay zekâ aracılığıyla manipüle edilip Trump tarafından geçtiğimiz günlerde paylaşılmasıdır. Sahte videoda Trump’la birlikte Oval Ofiste bulunan Obama’nın, FBI ajanlarınca diz çökertilip kelepçelendiğini ve bu sırada Trump’ın gülümseyerek izlediği görülüyor. Sonrasında Obama, üzerinde turuncu bir tulumla hücrede gösteriliyor. Amaç: Obama'yı küçük düşürmek ve Trump'ın "düzeni değiştirme" retoriğini görsel olarak güçlendirmek. Bu olaylar, yapay zekânın siyasi manipülasyon için kullanılabileceğine dair ürkütücü bir hakikat sunuyor. Gerçeklik, teknoloji aracılığıyla kolayca yeniden yazılabilir hale geliyor ve Trump ekibi bu olanaktan çekinmeden yararlandı.

Ukrayna ve Rusya'ya yönelik politikaları ise post-truth'un uluslararası ilişkilere nasıl sızabileceğinin karanlık bir örneğini sundu. Bir yandan, Ukrayna Devlet Başkanı Volodimir Zelenski ile görüşmesinde onu küçümseyici bir tavırla aşağıladığı ve sıkıştırmak için elinde kozunun bulunmadığını söylüyorken öte yandan kamuoyu önünde Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin ile olumlu bir ilişki imajı çiziyor, onu sık sık övüyordu. Ancak NATO’dan savunma harcamaları noktasındaki taleplerini Lahey Zirvesi’nde sözleşmeye bağladıktan sonra gerçeği yansıtmayan bu tutumu son buldu. Ukrayna'ya sırtına dönmüş görünmeyi bırakıp askeri yardım yapacaklarını hatta bu yardımın boyutunu artıracağını da ifade etti. Tüm bunlar zorunlu birkaç ara hamleyi (Lahey Zirvesi ve dolaylı çıktılar) mümkün kılmak ve Ukrayna'yı Rusya karşısında zayıf gösterip, Putin ile bir tür uzlaşma sağlamak amacıyla kasıtlı bir stratejinin parçası olduğu ihtimalini güçlendiriyor. Zelenski'yi küçük düşürmek, Putin'e yakın durmak ve ardından kritik yardımı kesmek, Ukrayna'ya verilen sözlerin ve uluslararası taahhütlerin, siyasi hesaplar uğruna feda edildiği imajını çizmek, Ziya Paşa’nın “Ayinesi iştir kişinin lafa bakılmaz, şahsın görünür rütbe-i aklı eserinde” dizelerini hatırlatıyor.

İsrail-Filistin meselesinde de yaklaşımı post-truth unsurlarını barındırıyordu. Başkanlığının başlarında, iki devletli çözüm konusunda nispeten belirsiz bir tutum sergiliyorken Kudüs'ü İsrail'in başkenti olarak tanıdı ve büyükelçiliği oraya taşıdı. Filistinlilerin yaşam dahil tüm haklarına tecavüz edilirken icrai olarak bunu destekleyip söylemde ise barış güvercinini andıran açıklamalarda bulundu. Trump stratejik çıkarlar neyi emrediyorsa öyle davranıyor fakat imaj (imge) dünyasında gerçeği eğip büküyordu. Misal, Trump Gaza.

Yapay zekâ çağında gerçeğin buharlaşması ve siyasete yansımaları

Trump fenomeni, post-truth siyasetinin zirvesinde olabilir. Ancak bu eğilim onunla başlamadı ve onunla bitmeyecek. Yapay zekâ (AI) ve sosyal medyanın giderek daha fazla hayatımıza nüfuz ettiği günümüzde, gerçeğin önemi özellikle yeni nesillerde daha da aşınma riski taşıyor. Trump'ın Obama videosu sadece bir başlangıç. Günümüzde, herhangi birinin yüzünü ve sesini inandırıcı bir şekilde başka bir videoya yerleştirmek veya tamamen yapay kişiler yaratmak mümkün. Bu teknoloji hızla ucuzluyor ve yaygınlaşıyor. Özellikle görsel-işitsel medyayla büyüyen ve bilgiye hızlı tüketimle ulaşan genç kuşaklar için, "görüyorum, o halde inanırım" düsturu artık geçerli değil. Gerçek ile sahteyi ayırt etmek giderek zorlaşıyor. Bu durum, herhangi bir siyasi figürün söylemediği sözleri söylüyor gibi göstermek veya olmadığı yerlerde olduğunu iddia etmek için kullanılabilir, güveni daha da zedeleyebilir.

Bu teknolojik tehdit, sosyal medya platformlarının yapısıyla birleştiğinde daha da büyük bir sorun haline geliyor. Bu platformlar, kullanıcıları daha uzun süre platformda tutmak için tasarlan algoritmalar kullanır. Bu algoritmalar, kullanıcıların mevcut inançlarını ve ön yargılarını güçlendiren içerikleri sunma eğilimindedir. Sonuç, her bireyin kendi görüşlerini destekleyen bilgilerle beslenip, karşıt görüşlerden izole olduğu "filtre balonları" veya "yankı odaları"dır. Genç nesiller, bu kişiselleştirilmiş gerçeklikler içinde büyüyor. Paylaşılan ortak bir nesnel gerçeklik zemini kayboluyor; bunun yerine, her grubun kendi "gerçeği" hâkim oluyor. Bu ortam, Trump gibi figürlerin kendi destekçileri için alternatif gerçeklikler yaratmasını ve bu gerçekliği sürekli beslemesini inanılmaz derecede kolaylaştırıyor. Rakip görüşler, sadece farklı değil, doğrudan "düşman" veya "sahte" olarak damgalanabiliyor.

İnternet, benzeri görülmemiş bir bilgi erişimi sağlarken, aynı zamanda bir bilgi çöplüğüne de dönüştü. Gerçek, yarı-gerçek, yanlış bilgi ve kasıtlı dezenformasyon birbirine karışmış durumda. Özellikle dijital dünyanın içine doğan gençler, bu bilgi seli karşısında "gerçek yorgunluğu" yaşıyor olabilir. Her iddianın doğruluğunu araştırmak zahmetli ve zaman alıcı görünebilir. Bu durum, duygusal olarak çekici gelen veya kendi dünya görüşünü destekleyen basit anlatıları tercih etmeye yol açabilir ki bu tam da post-truth siyasetçilerinin beslediği ortamdır. "Hangi gerçek?" sorusu, "hangi gerçeğe inanmak istiyorum?" sorusuna dönüşebilir. Bu dijital ve psikolojik ortam, Trump sonrasında da benzer siyasi figürlerin yükselişine zemin hazırlıyor. Artık siyasi başarı, bazen politik derinlikten veya tutarlılıktan çok, sosyal medyada etkili bir varlık göstermeye, dikkat çekmeye, duyguları (özellikle öfke ve korkuyu) harekete geçirmeye ve kişisel markayı öne çıkarmaya bağlı olabiliyor. Gerçek politik vaatler veya geçmiş performans kaydı, viral bir video veya tweet kadar önemli olmayabilir. Genç seçmenler, otantik görünen -performans olarak bile olsa- ve kendi "balonlarındaki" gerçekliğe hitap eden figürlere çekilebilir. Post-truth çağı vurdumduymaz bir makinedir, popülizmi yeniden üreten.

Post-truth'un yarattığı çatlaklar ve kırılgan demokrasiler

Post-truth politikasının uzun vadeli sonuçları, toplumlar ve demokrasiler için son derece tehlikelidir. En temel tehdit, ortak zeminin kaybı ve bunun tetiklediği derin toplumsal kutuplaşmadır. Nesnel gerçekler üzerinde uzlaşma olmadığında, demokratik tartışma ve müzakere imkânsız hale gelir. Farklı gruplar, birbirleriyle iletişim kuramadıkları hatta birbirlerini "gerçek düşman" olarak gördükleri paralel evrenlerde yaşar. Bu derin kutuplaşma, sosyal uyumu zedeler, nefrete ve şiddete varabilen çatışmaları körükler. Bu kutuplaşmanın doğal sonucu, demokratik kurumlara duyulan güvenin aşınmasıdır. Seçimlerin meşruiyeti, yargı bağımsızlığı, bağımsız medya ve bilimsel kurumlar gibi demokrasinin temel taşları, post-truth söylemlerin hedefi haline gelir. Sürekli "sahte", "taraflı" veya "derin devlet" olarak damgalanmaları, insanların bu kurumlara olan güvenini baltalar. Güven kaybolduğunda, demokratik sistemin işleyişi felce uğrar.

Bu ortamda, akılcı politikaların yerini popülist söylemler alır. Karmaşık sorunlar, basit ve genellikle gerçekdışı çözümler ve düşman imgeleri üzerinden pazarlanır. Bu, uzun vadeli, kanıta dayalı politika yapımını engeller. Toplum, gerçek sorunların üstesinden gelmek yerine, kurgusal tehditlerle meşgul olur. Gerçeğin bulanıklaştığı bu ortam, manipülasyon ve otoriterleşme riskini de artırır. Güç sahipleri halkı manipüle etmekte ve otoriter önlemleri meşrulaştırmakta daha az zorluk çeker. "Alternatif gerçekler", baskıcı politikalar için verimli bir zemin hazırlar. Son olarak, bilime ve uzmanlığa duyulan saygı azalır. İklim değişikliği gibi küresel krizler başta olmak üzere, bilimsel konsensüs ve uzman görüşleri, "sadece bir görüş" veya "komplo" olarak küçümsenebilir. Bu, insanlığın karşı karşıya olduğu en büyük tehditlerle mücadeleyi sekteye uğratır, kolektif akılcı eylemi engeller.

Geri dönüş mümkün mü? Post-truth'a karşı savunma hatları

Bu karanlık tablo karşısında umutsuzluğa kapılmamak önemli. Post-truth'a karşı mücadele, bireysel, kurumsal ve toplumsal düzeyde çok yönlü bir çaba gerektirir. Temel savunma hattı, medya okuryazarlığı ve eleştirel düşüncenin güçlendirilmesidir. Özellikle genç nesillere, bilgi kaynaklarını sorgulamayı, duygusal manipülasyonu fark etmeyi, kanıt aramayı, güvenilir kaynakları tanımayı ve algoritmik ön yargının farkında olmayı öğreten kapsamlı eğitim programları şart. Bu, dijital çağın temel vatandaşlık becerisi haline gelmelidir. Bunun yanında, bağımsız gazeteciliğin ve gerçek kontrol mekanizmalarının desteklenmesi hayati önem taşır. Nesnel habercilik yapan kuruluşların finansal olarak ayakta kalması için sürdürülebilir modeller geliştirilmeli. Fact-checking (doğruluk kontrolü) kuruluşları daha görünür ve erişilebilir olmalı, çalışmaları geniş kitlelere ulaştırılmalıdır. Sosyal medya platformları ise dezenformasyonla mücadelede şeffaf ve etkili algoritmalar geliştirmeli, manipülatif içeriğin yayılmasını sınırlamalıdır; ancak bu sınırlamalar ifade özgürlüğü dengesi gözetilerek yapılmalıdır. Daha da önemlisi, merkezi sosyal medya uygulamalarının yerini Web 3.0’ın merkeziyetsiz yapılarının almasıdır. İnterneti özgürleştirecek olan dağıtık, merkeziyetsiz yapılardır.

Teknoloji şirketlerine hesap verebilirlik de mücadelenin kilit noktalarından biridir. Deepfake ve diğer sentetik medyanın üretimi ve yayılması konusunda bu şirketlerin sorumluluk alması gerekiyor. İçeriğin kaynağının ve manipüle edilip edilmediğinin işaretlenmesi (örneğin watermarking), tespit araçlarının geliştirilmesi ve kötüye kullanıma karşı net politikalar hayati önem taşıyor. Toplumsal düzeyde ise sivil toplumun ve diyaloğun canlandırılması şarttır. Farklı görüşlerden insanları bir araya getiren, dinlemeyi ve karşılıklı anlayışı teşvik eden sivil toplum girişimleri desteklenmeli. Kutuplaşmayı kırmak için diyalog köprüleri kurulmalıdır. Politikacılarda etik ve şeffaflık standartlarının yükseltilmesi de göz ardı edilmemelidir. Yalan söylemenin, gerçeği çarpıtmanın ve manipülasyonun kabul edilemez olduğu normları yeniden tesis etmek için medya, sivil toplum ve seçmenler sürekli baskı yapmalıdır. Politikacıların söz ve eylemlerinden sorumlu tutulması sağlanmalıdır. Son olarak, bilimin ve uzmanlığın önemi konusunda toplumsal farkındalık yaratılmalıdır. Bilimsel yöntemin değeri, uzman görüşlerinin önemi ve karmaşık konularda basitçilik tuzağına düşmemek gerektiği konusunda sürekli bir kamuoyu eğitimi yapılmalıdır.

Gerçeğe dönüş zorunluluğu

Donald Trump, post-truth çağının en ikonik ve en tehlikeli simgesi olarak tarihe geçecek. Onun başkanlığı, duyguların, ön yargıların ve kasıtlı yanıltmanın, nesnel gerçekliğin önüne nasıl geçebildiğini ve bunun demokrasi için ne denli yıkıcı sonuçlar doğurabileceğini tüm dünyaya acımasızca gösterdi, göstermeye devam edecek. Ancak bu fenomen, onun kişiliğiyle sınırlı değil. Derin sahtekarlık (deepfake) teknolojilerinin yükselişi, sosyal medya algoritmalarının beslediği kişiselleştirilmiş gerçeklik balonları ve özellikle yeni nesillerde gözlemlenen gerçek yorgunluğu, post-truth eğilimlerini beslemeye ve gelecekteki siyasi figürler için verimli bir zemin sunmaya devam ediyor.

Bu tehdit karşısında harekete geçmek bir tercih değil, demokratik toplumların ve hatta insanlığın ortak geleceği için bir zorunluluktur. Medya okuryazarlığından teknoloji şirketlerinin sorumluluğuna, bağımsız gazeteciliğin desteklenmesinden sivil diyaloğun teşvik edilmesine kadar uzanan geniş bir cephede mücadele gerekiyor. Gerçeği savunmak, sadece doğru bilgiye ulaşmak değil, demokrasinin, akılcılığın ve nihayetinde insan onurunun savunulmasıdır. Post-truth karanlığına karşı verilecek bu mücadele, modern çağın en belirleyici sınavlarından biri olacak. Post-truth çağının vücut bulmuş hali Trump, bize bu sınavın ne kadar acil ve hayati olduğunu hatırlatıyor. Gerçeğe dönüş kolay olmayacak ama vazgeçilemez. Bu yolculuk, bireylerin eleştirel düşünme becerilerini keskinleştirmesi, kurumların şeffaflık ve hesap verebilirlik standartlarını sıkılaştırması ve toplumların ortak bir gerçeklik zeminini yeniden inşa etme kararlılığıyla mümkün olabilir.