Doha Tarihsel Arapça Sözlüğü 13 Yılın Ardından Tamamlandı!

Arap kültürü açısından tarihi bir anda, Doha Tarihsel Arapça Sözlüğü, Arap Araştırmaları ve Siyaset Çalışmaları Merkezi işbirliğiyle pazartesi günü sözlüğün nihai versiyonunun tamamlandığını resmen duyurdu. 

On üç yılı aşkın süredir aralıksız devam eden bilimsel çalışmanın tamamlanması, Katar Emiri Şeyh Temim bin Hamad Al Sani’nin de katıldığı resmi bir törenle ilan edildi. Tören, Al Arabi 2 kanalı ve Al Arabi Plus platformu üzerinden canlı yayımlandı. Açıklama, Dünya Arapça Günü vesilesiyle sözlüğün yeni dijital portalının hizmete açılmasıyla eş zamanlı gerçekleşti.

Sözlüğün tamamlanması, Arap dili tarihinde bir dönüm noktası olarak değerlendiriliyor. Böylece Arapça, ilk kez dünya dillerindeki büyük örneklerle yarışabilecek kapsamlı bir tarihsel sözlüğe kavuşmuş oldu.

Projenin büyüklüğünü ortaya koyan rakamlar

Üçüncü ve son aşamanın tamamlanmasıyla birlikte Doha Tarihsel Arapça Sözlüğü’nün dijital portalında devasa bir dil veritabanı oluştu. Öne çıkan veriler şöyle, 300 binden fazla sözlük maddesi, yaklaşık 10 bin dil kökü, bir milyar kelimeyi aşan tarihsel metin külliyatı ve bibliyografyada yer alan 10 binden fazla güvenilir kaynak.

Bu rakamlar, projenin hem hacim hem de bilimsel ve yöntemsel emek açısından ne denli büyük olduğunu açık biçimde ortaya koyuyor.

Sadece tanım yapan değil, kelimenin tarihini yazan bir sözlük

Doha Tarihsel Arapça Sözlüğü, geleneksel sözlükler gibi yalnızca kelime anlamı vermekle yetinmiyor. Aksine, kelimenin ilk kez hangi yazıtlarda ve metinlerde ortaya çıktığını, yüzyıllar boyunca anlamının nasıl değiştiğini ve günümüze nasıl ulaştığını kayıt altına alan tarihsel bir yaklaşım benimsiyor.

Bu yönüyle sözlük, Kelime ne anlama geliyor? sorusuyla yetinmiyor; Ne zaman ortaya çıktı?, Nasıl kullanıldı? ve Anlamı neden değişti? sorularına da yanıt arıyor. Bu sorular ise bir dilin uygarlık bilinciyle anlaşılmasının temelini oluşturuyor.

Bu tarihsel perspektif, araştırmacıların klasik metinleri gerçek zaman ve kültür bağlamı içinde okumalarına imkan tanırken, yazarların niyetlerini bugüne kadar mümkün olmayan bir bilimsel netlikle kavramalarını sağlıyor.

Arapçanın ilk gerçek tarihsel sözlüğü

Arapça, yaşayan diller arasında en eski ve metin bakımından en zengin dillerden biri olmasına rağmen, yüzyıllar boyunca bir tarihsel sözlükten yoksun kaldı. Bu durum, dilin kendisinden değil, onu anlama araçlarındaki eksiklikten kaynaklanıyordu. Klasik Arapça sözlükler büyük bir miras sunsa da kelimelerin zaman içindeki yolculuğunu ve anlam alanları arasındaki geçişleri izlemiyordu.

Bu eksiklik nedeniyle modern okur, klasik metinleri çoğu zaman bugünün anlamlarıyla okuyor; bu da özellikle dini, edebi ve felsefi metinlerde yanlış anlamalara ve anakronik yorumlara yol açıyordu.

Doha Tarihsel Arapça Sözlüğü, işte bu donukluğu kırarak kelimeye tarihsel hareketini geri kazandırdı. Artık kelime, sabit bir birim değil; doğan, gelişen, dönüşen, kimi zaman yok olan, kimi zaman yeniden hayat bulan canlı bir varlık olarak ele alınıyor.

Yirmi yüzyıla yayılan kullanım üzerinden 300 binden fazla sözlük maddesinin belgelenmesi, Arapçanın dünyayı nasıl algıladığını; bilgiyi, iktidarı, dini, bilimi ve duyguları zaman içinde nasıl ifade ettiğini anlatan bütünlüklü bir dil anlatısı sunuyor.

Sözlük çalışmaları 2013 yılında başladı. Amaç, Arapçanın en eski yazıtlardan ve papirüslerden günümüz metinlerine kadar uzanan serüvenini takip etmekti. Metinler toplanarak devasa bir dijital külliyata dönüştürüldü; ardından dilbilgisel ve tarihsel olarak işaretlendi, belgeleri doğrulandı ve anlamlar titiz bilimsel ölçütlerle çıkarıldı. Bu yöntem, Arap sözlükçülüğü tarihinde bir ilk olarak kayda geçti.

13 yıl: kuruluş, deneme ve yenilik süreci

Bu sözlüğün ortaya çıkışı yalnızca teknik bir başarının sonucu değil; uzun soluklu bir düşünsel tercihin ürünü oldu. On üç yıl süren, yüzlerce araştırmacının katkı sunduğu ve yöntemlerini sıfırdan inşa eden bir proje, ancak dilin kalkınmanın temel şartı olduğuna inanıldığında hayata geçirilebilirdi.

Bu noktada, Katar’ın desteğiyle Arap Araştırmaları ve Siyaset Çalışmaları Merkezi’nin benimsediği yaklaşım öne çıktı. Dil, korunması gereken kutsal bir miras olarak değil; anlaşılması, analiz edilmesi ve geliştirilmesi gereken canlı bir sistem olarak ele alındı.

---

Sözlüğün icra direktörü Dr. İzzeddin el-Buşeyhi, projenin tamamlanmasını uzun yılların emeğinin taçlanması olarak nitelendirdi. El-Buşeyhi, sözlüğün hazır bir modeli kopyalamadığını, aksine kendi yöntem ve araçlarını sıfırdan geliştirdiğini vurguladı. 

Öte yandan, bu tamamlanmanın bir son değil; sürekli güncellenmeye, teknoloji ve yapay zekayla etkileşime açık bir başlangıç olduğunu ifade etti.

Güncellemeye açık, yaşayan bir sözlük

Her ne kadar nihai sürüm tamamlanmış olsa da proje yöneticileri, sözlüğün kapalı ve mutlak bir çalışma olmadığının altını çiziyor. Arap mirasının büyüklüğü, rivayet çeşitliliği ve tarihsel belgeleme zorlukları nedeniyle mutlak kapsayıcılık iddiası taşımıyor.

Bu nedenle araştırmacılar ve uzmanlar, dijital portal üzerinden bilimsel yorumlar, öneriler ve düzeltmelerle sözlüğe katkı sunmaya davet ediliyor. Böylece Doha Tarihsel Arapça Sözlüğü, yaşayan ve sürekli yenilenen bir kaynak olmayı sürdürüyor.

Gelenekten dijital çağa

Sözlük yalnızca eski ya da klasik kelimelerle sınırlı değil. 2018, 2020 ve 2022 gibi yakın yıllarda ortaya çıkan modern terimleri de kayıt altına alıyor. Bu yönüyle çağdaş hayatın ve bilimin hızına ayak uydurabilen güncel bir dil aracı sunuyor.

Aynı zamanda sözlük, Arapça yapay zeka uygulamaları, doğal dil işleme modelleri ve dijital bilimsel araştırmalar için temel bir bilgi altyapısı oluşturuyor.

Sınırları aşan ortak Arap emeği

Sözlüğün hazırlanmasında Katar, Mısır, Yemen, Fas, Cezayir, Tunus, Suudi Arabistan, Irak, Suriye, Filistin, Ürdün, Kuveyt, Lübnan, Libya ve Moritanya başta olmak üzere birçok Arap ülkesinden 500’ü aşkın akademisyen ve dil uzmanı görev aldı.

Katılımcılar yoğun eğitim programları ve atölye çalışmalarından geçirildi. Böylece sözlüğün bilimsel yöntemi, sözlüğün bilim kurulunca kabul edilen standart editoryal rehber doğrultusunda ortaklaştırıldı.

Doha’dan Arap milletine bir armağan

Proje, Katar Emiri Şeyh Temim bin Hamad Al Sani’nin doğrudan himayesi ve Arap Araştırmaları ve Siyaset Çalışmaları Merkezi’nin ev sahipliğiyle hayata geçirildi.

---

Merkezin başkanı Dr. Azmi Bişara, köklü bir mirasa sahip milletlerin tarihsel bir sözlük olmadan ayağa kalkamayacağını vurgulayarak, Doha Tarihsel Arapça Sözlüğü’nü Doha’dan Arap milletine bir armağan olarak nitelendirdi.

Sözlüğün Doha adını taşıması coğrafi bir tercihten öte, kültürel bir simge olarak değerlendiriliyor. Nasıl ki Avrupa şehirleri büyük sözlüklerine adını verdiyse, Doha da burada siyasi irade, entelektüel vizyon ve zaman sabrının bir araya geldiği nadir bir Arap anının simgesi haline geliyor.

Arapça sözlüğü, dünya tarihsel sözlükler ligine giriyor

Doha Tarihsel Arapça Sözlüğü’nün tamamlanması bir son değil; dil bilincinde yeni bir başlangıç olarak görülüyor. Çünkü kalkınma yalnızca ekonomi ya da siyasetle değil, kelimenin yeniden anlaşılmasıyla başlıyor. Zira düşüncenin ilk aracı kelimedir.

Bu sözlükle birlikte Arapça, Oxford İngilizce Sözlüğü, Almanca ve Fransızca tarihsel sözlükler gibi örneklerin yer aldığı küresel dil ailesine resmen katılıyor. Bu adım, Arapçaya geçmişini anlamak, bugününü inşa etmek ve geleceğini güvenle şekillendirmek için güçlü bir bilimsel araç kazandırıyor.