Bosna Hersek’te Yeniden Doğan Bir Hafızlık Hikayesi

Bosna Hersek’in Krayina bölgesinden son günlerde gelen iki haber, aslında sadece iki genç insanın başarısını değil, bir toplumun hafızasını, direncini ve yeniden ayağa kalkışını anlatıyor. Biri Ključ şehrinden. Ključ tarihinde ilk kez bir kadın hafız oldu, o da genç Amina Dizdarević. Diğeri de Velika Kladuša’dan, yine şehir tarihinde ilk kez bir kadın hafız oldu Ezana Kovačević. Bu iki isim, yalnızca bireysel bir başarıyı değil, aynı zamanda Bosna Hersek’in uzun ve zorlu yolculuğunda ulaştığı yeni bir eşiği temsil ediyor. 

Velika Kladuša’daki tören, sadece bir hafız duası değildi. Orada bulunanlar, aslında tarihi bir ana şahitlik ettiklerinin farkındaydı. Çünkü bu şehirde daha önce “kadın hafızaya” dair herhangi bir kayıt yoktu. Bu yüzden Ezana Kovačević’in başarısı, sıradan bir dini merasim değil, kolektif hafızaya kazınan bir dönüm noktası oldu.

Benzer şekilde Ključ’ta da Amina Dizdarević’in hafız oluşu, şehir tarihinde bir ilk olarak kayda geçti. Bu, küçük bir şehir için büyük bir haber olabilir. Ama aslında mesele sadece Ključ ya da Velika Kladuša değil. Bu gelişmeler, Bosna Hersek’te hafızlık geleneğinin nasıl yeniden canlandığını, nasıl köklerinden güç alarak tekrar yeşerdiğini gösteriyor. 

Türkiye’de bu tür haberler bazen “alışılmış” gelebilir. Her yıl yüzlerce, hatta binlerce hafız yetişiyor. Kur’an kursları yaygın, sistem güçlü, gelenek kesintisiz. Bu yüzden bir şehirde ilk kadın hafızın çıkması ya da bir yıl içinde onlarca hafızın icazet alması Türkiye’de büyük bir haber olarak görülmeyebilir. 

Ama Bosna Hersek’in hikayesi farklı. 

Bu ülke, sadece savaş yaşamış bir ülke değil. Aynı zamanda uzun yıllar boyunca dinî hayatın sistematik olarak bastırıldığı bir dönemden geçti. Özellikle İkinci Dünya Savaşı sonrası Yugoslavya döneminde, komünist ve ateist ideoloji hâkimdi. Medreseler kapatıldı, mektepler zayıflatıldı, dini hayat kamusal alandan dışlandı. Kur’an öğrenmek ve öğretmek bile çoğu zaman neredeyse yasak olmuştu. Bu süreç, hafızlık geleneğini ciddi şekilde zayıflattı.  

Öyle ki, bir dönemde Saraybosna gibi bir şehirde 30 yıl içinde sadece 10 hafız yetiştiği biliniyor. Bu rakam, aslında ne kadar büyük bir kırılma yaşandığını açıkça gösteriyor. Daha da çarpıcısı, bazı bölgelerde yıllarca hiç hafız yoktu. Krayina bölgesi gibi.  Şimdi bu tabloyu aklımızda tutarak Ključ ve Velika Kladuša’daki bu gelişmelere bakalım. İşte o zaman bu haberlerin neden bu kadar önemli olduğunu daha iyi anlıyoruz. 

Bosna Hersek’te hafızlık geleneği aslında çok köklü. Osmanlı döneminden itibaren Kur’an eğitimi yaygın, medreseler aktif ve hafızlar toplumun merkezinde yer alan kişilerdi. İnsanlar sadece imam ya da hoca olarak değil, tüccar, zanaatkar, öğretmen olarak da hafızdı.  

Yani hafızlık, toplumun elit bir köşesine ait değildi. Hayatın içindeydi. 

Ama tarih her zaman düz bir çizgide ilerlemiyor. Siyasi değişimler, savaşlar, ideolojik baskılar bu geleneği zayıflattı. Bir noktada hafızlık, neredeyse “ulaşılamaz bir ideal” haline geldi. 

Bugün ise tam tersine bir süreç yaşanıyor

Son 20-25 yıl, Bosna’da hafızlık açısından adeta bir “yeniden doğuş” dönemi olarak değerlendiriliyor. Resmi verilere göre 2001-2018 arasında 300’den fazla kişi hafız oldu. Son yıllarda bu sayı daha da artmış durumda.  Bu artış sadece sayısal değil. 

Niteliksel olarak da önemli bir değişim var. Örneğin kadın hafızların sayısı ciddi şekilde arttı. Geçmişte %6 civarında olan oran, bugün neredeyse %35 seviyesine ulaştı.  

İşte tam bu noktada Ezana Kovačević ve Amina Dizdarević gibi isimler, bu değişimin sembolü haline geliyor. 

Velika Kladuša’daki konuşmalarda Hz. Meryem örneğinin verilmesi tesadüf değil. Çünkü kadınların hafızlık yolculuğu, Bosna’da sadece bireysel bir başarı değil, aynı zamanda zihniyet dönüşümünün de göstergesi. 

Ezana’nın hikayesi bu açıdan çok anlamlı. Babasını kaybettiği zor bir dönemde, eğitimine devam edip Kur’an’ı ezberlemesi… Bu sadece bir akademik ya da dini başarı değil, bir direniş hikayesi. Amina Dizdarević’in hikayesi de benzer şekilde genç yaşta başlayan bir adanmışlığı temsil ediyor. 2022’de başladığı hıfzı 2025’te tamamlaması, ardından zorlu sınav sürecinden geçmesi… Bunların her biri ciddi bir disiplin, sabır ve kararlılık gerektiriyor. 

Dışarıdan bakıldığında hafızlık çoğu zaman “ezber” olarak görülür. Oysa Bosna’daki konuşmalarda sürekli vurgulanan bir nokta var, Kur’an sadece okunmak için değil, yaşanmak için var.  

Bosna Hersek’in bugünkü gençleri, savaş sonrası doğan ya da savaşın izleriyle büyüyen bir nesil. Amina 2007 doğumlu. Ezana 2006 doğumlu. Yani bu gençler, savaşın hemen sonrasındaki dönemin çocukları. Onlar, yıkılmış şehirlerin, parçalanmış ailelerin, ekonomik zorlukların içinde büyüdü. Ama aynı zamanda özgürlüğün kıymetini bilen bir nesil oldular. 

Bu yüzden onların hafız olması, sadece bir eğitim sürecinin sonucu değil, aynı zamanda bir kimlik inşasıdır. Bu gençler, Bosna’nın geçmişiyle bağ kurarken aynı zamanda geleceğini de şekillendiriyor. 

Bosna’da hafızlık geleneğine baktığımızda ilginç bir tablo görüyoruz. Bir yanda Osmanlı’dan gelen güçlü bir miras, diğer yanda komünizm döneminde yaşanan büyük bir kopuş, ardından savaş ve nihayet yeniden diriliş. Bugün yaşananlar, işte bu uzun hikayenin son halkası değil, yeni bir başlangıcı. 

Evet, Türkiye’den bakıldığında bu sayılar küçük görünebilir. Ama mesele sayı değil. Bir dönem neredeyse yok olma noktasına gelen bir geleneğin yeniden hayat bulması. Savaş görmüş, baskı yaşamış bir toplumun, kendi değerlerine yeniden sarılması. Gençlerin, özellikle de genç kızların, bu yolda öncü olması. 

Ve belki de en önemlisi, Bosna’da Kur’an’ın yeniden hayatın merkezine döndüğünün en somut göstergesi. 

Şükür.