Bir Toprak Ne Zaman Vatan Olur? 

Ahlat’ta, Van Gölü’nün kıyısında, insanın gördükten sonra kolay kolay unutamadığı bir mezarlık var. Bazıları üç metreyi bulan mezar taşları uzaktan toprağa saplanmış ince sütunlar gibi görünüyor; yaklaştıkça üzerlerindeki isimler, dualar, tarihler ve taş işçiliğinin ayrıntıları belirginleşiyor. Bugün gördüğümüz anıtsal mezarların önemli bir kısmı Malazgirt’ten sonraki yüzyıllara ait. Zaten onları ilginç kılan da bu. Malazgirt Ovası bize bir savaşın nerede kazanıldığını gösteriyor, Ahlat’ın taşları ise savaştan sonra insanların ne yaptığını: Geldiler, yaşadılar ve öldüklerinde buraya gömüldüler. 

Malazgirt üzerine düşünürken aklıma savaş meydanından önce Ahlat’ın gelmesinin sebebi biraz bu. Okuldan hepimizin hatırladığı o meşhur cümle, “1071’de Anadolu’nun kapıları Türklere açıldı.” Çocukken işe yarıyor; tarih büyüdükçe cümle küçülüyor. Çünkü Türkler, 26 Ağustos 1071 sabahı Anadolu’nun dışında beklemiyordu. Çağrı Bey döneminden beri Selçuklu akınları Anadolu’ya uzanmış, 1048’de Pasinler’de Selçuklu kuvvetleri Bizans-Gürcü ordusuyla karşılaşmış, Türkmenler doğudaki yolları, geçitleri, yaylaları tanımaya başlamıştı. Malazgirt, Türklerin Anadolu’yla ilk karşılaşması değildi. 

Bu durumda insan ister istemez başka bir soru soruyor: Madem daha önce gelmişlerdi, 26 Ağustos’ta ne değişti? 

Ben bu sorunun cevabını 26 Ağustos’tan çok 27 Ağustos’ta aramayı seviyorum. Savaş bitmiş, meydanın gürültüsü dinmiş, ölüler ve yaralılar geride kalmış; hayatta kalanlar önlerinde nasıl bir dünya açıldığını henüz bilmiyor. Biz dokuz buçuk asır sonra haritaya baktığımız için hikâyenin sonunu biliyoruz. Romen Diyojen bilmiyordu, Alparslan da bilmiyordu. Diyojen doğuya yürürken birkaç yüzyıl sonra Anadolu’nun Türklerin ülkesi diye anılacağını düşünmüyordu; Doğu Roma hâlâ ihtişamlıydı ve imparator, doğudaki hâkimiyetini yeniden kurabileceğine inanıyordu. Alparslan’ın siyasi gündemi de Anadolu’yla sınırlı değildi; seferinin yönü Suriye ve Mısır hattına çevrilmişti. O gün karşı karşıya gelen iki hükümdarın bizim bugün “tarihin dönüm noktası” dediğimiz yerde durduklarından haberi yoktu. 

26 Ağustos akşamında ortaya çıkan manzara yine de olağanüstüydü. Konstantinopolis’teki sarayından 13 Mart’ta, büyük bir ordunun başında ayrılan Roma imparatoru, Anadolu’nun doğusunda Selçuklu sultanının esiriydi. Sonraki yüzyıllarda bu karşılaşmanın etrafına pek çok rivayet örüldü; hadisenin kendisi zaten yeterince çarpıcı. Alparslan, Diyojen’i serbest bıraktı ve imparator, ülkesine doğru yola çıktı. Dönüş yolunda ise Malazgirt’teki mağlubiyetin Konstantinopolis’te başka bir mücadeleyi başlattığını öğrendi; taht el değiştirmişti. Diyojen, iktidarını geri almak için mücadele etti, yenildi, gözlerine mil çekildi ve 1072’de öldü. 

Doğu Roma’nın doğudaki düzenini toparlaması gereken günlerde merkez kendi iktidar kavgasıyla meşguldü. Anadolu’nun doğusunda yıllardır dolaşan Türkmen gruplarının önündeki saha genişlerken bu defa gelenlerin hareketi de değişmeye başladı. Çünkü Anadolu’ya ilerleyenleri gözümüzde sürekli atlı savaşçılar olarak canlandırırsak hikâyenin yarısını kaçırıyoruz. O yolları aileler de geçti; sürüler, çadırlar, gündelik hayatın bütün yükü de batıya taşındı. Bir akıncı birkaç ay sonra evine dönebilir. Ailesiyle gelen insan ise bir süre sonra evin neresi olduğunu yeniden tarif etmeye başlar. 

Malazgirt’ten sonraki değişimin en önemli taraflarından biri burada aranabilir. 

1070’lerin sonuna gelindiğinde Kutalmışoğlu Süleyman Şah’ın hâkimiyeti İznik’e kadar uzanmıştı. Kesin kuruluş tarihleri üzerine tarihçiler arasında farklı değerlendirmeler var; bizim hikâyemiz açısından daha çarpıcı olan mesafe. Malazgirt, Van Gölü’nün kuzeyinde; İznik, Konstantinopolis’in karşısında. Bir insan ömrü bile geçmeden Türk siyasi varlığı Anadolu’nun doğusundan Marmara’ya ulaşmıştı. Fakat buradan dümdüz İstanbul’a giden bir fetih çizgisi çıkarmak mümkün değil; İznik kaybedildi, Haçlılar geldi, Doğu Roma yeniden ilerledi, Selçuklular Konya’ya çekildi. 1071’de kazanılan savaş, Anadolu’nun geleceğini bir gecede belirlememişti. Bir müddet daha bu insanların burada kalıp kalamayacağı belli değildi. 

Yüz beş yıl sonra, 1176’da, Bizans İmparatoru Manuel Komnenos yeniden Anadolu’nun içlerine yürüdüğünde bu ihtimal hâlâ masadaydı. Miryokefalon’da II. Kılıç Arslan karşısında alınan ağır darbe, Bizans’ın Anadolu’nun içlerinde eski hâkimiyetini yeniden kurma arayışını ciddi biçimde sarstı. Daha ilginç bulduğum ise o yüz beş yılın kendisi. Çünkü yüz beş yıl dediğimiz süre dört, belki beş nesil demek. Malazgirt yıllarında Anadolu’ya gelen bir Türkmen; Horasan’ı, Azerbaycan’ı veya İran’ın kuzeyini hatırlayabilirdi; onun torununun torunu Konya’da doğmuşsa bildiği dağlar buradaydı, çocukluğunun pazarı buradaydı, babasının mezarı buradaydı. Geldiği yere dair hafıza aile içinde yaşamaya devam edebilirdi fakat hayat artık başka bir yerde kurulmuştu. 

Fetihle vatan arasındaki mesafeyi belki bu birkaç nesil anlatıyor. Bir şehrin hangi gün alındığını biliyoruz; insanların o şehre hangi gün memleket diye bakmaya başladığını bilmiyoruz. 

Üstelik geldikleri Anadolu boş değildi. Rumların, Ermenilerin, Süryanilerin ve başka toplulukların yüzyıllardır yaşadığı, eski şehirleri, pazarları, kiliseleri, manastırları ve ticaret yolları bulunan bir dünyaya girdiler. Kayseri’nin, Sivas’ın, Erzurum’un, Konya’nın geçmişi yeni gelenlerden de Bizans’tan da eskiydi. Türkmenler bir taraftan bu coğrafyayı değiştirdi, bir taraftan onun şartlarına uydu; eski yolları kullandı, şehirlerin çevresine yerleşti, ticaret ağlarına girdi. Anadolu’nun Türkleşmesi birkaç asır süren bu karşılaşmanın içinde gerçekleşirken, Türkler de yavaş yavaş Anadolulaştı. 

Bunu bugün Anadolu’da yolculuk ederken görmek hâlâ mümkün. Roma’dan kalma bir yapının birkaç kilometre ilerisinde Selçuklu medresesi, onun ardında Osmanlı camisi çıkar karşınıza. Tarih burada birbirini silerek ilerlememiş; katmanlar çoğu yerde birbirinin arasından görünmeye devam etmiş. Selçuklular da geldikleri coğrafyada hazır buldukları yolların üzerine kendi hanlarını, kervansaraylarını, medreselerini, darüşşifalarını koydular. Savaşçının geçtiği güzergâhta bir müddet sonra tüccar gecelemeye, öğrenci okumaya, hasta tedavi olmaya başladı. İnsan geçip gideceğini düşündüğü yere bu kadar ağır taşlar dikmiyor. Bir han yaptırmak bile kendinizden sonra oradan geçecek insanları hesaba katmak demek. 

Bu uzun karşılaşmayı tek bir insanın isminden okumak da mümkün. Belh taraflarından çıkan bir ailenin çocuğu Anadolu’ya geliyor, ömrünün büyük kısmını Konya’da geçiriyor ve yüzyıllar sonra dünya onu Celâleddîn-i Rûmî adıyla tanıyor. Rûm, Roma ülkesiydi; Anadolu’ydu. Aynı yüzyıllarda Batı kaynaklarında bu coğrafya için Turquia, Turchia gibi adların giderek görünür hâle gelmesi hoş bir tarih cilvesi: Batı’dan bakanlar Anadolu’yu, üzerinde yaşayan Türklerin adıyla tarif etmeye başlarken, doğudan gelen Celâleddîn, yaşadığı coğrafyanın adıyla anılıyordu. Anadolu Türklerin adını alıyor, Türkler de Anadolu’nun. 

Sonra Moğollar geldi ve birkaç nesildir kurulan düzen ağır bir sarsıntı geçirdi. 1243 Kösedağ yenilgisinden sonra Anadolu Selçuklu Devleti giderek çözülürken bir zamanlar tek merkezden yönetilen coğrafyada yeni siyasi yapılar güç kazandı; Karamanoğulları, Germiyanoğulları, Candaroğulları, Osmanoğulları… Selçuklu siyasi düzeninin çözülmesi, Anadolu’daki Türk yerleşiminin geri çekilmesi anlamına gelmedi; parçalanan merkezden yeni merkezler çıktı. Osmanlı’nın kuruluşunu da bu Anadolu Selçuklu mirası, uç bölgeleri ve Batı Anadolu beylikleri dünyasından ayrı düşünmemek gerekiyor. Halil İnalcık’ın kuruluş meselesini yerleştirdiği çerçeve de bu. 

Osmanoğulları böyle bir Anadolu’nun içinden çıktı. 1071’de Diyojen, Türkleri geriletmek için doğuya yürümüşken birkaç yüzyıl sonra Türk siyasi teşekkülleri Anadolu’nun batısına yerleşmişti; İnalcık’ın gösterdiği üzere Osman Bey’in hayatının sonlarına gelindiğinde beylik Eskişehir ile Bursa ovası arasına yayılmış, İznik ve Bursa üzerindeki baskısını artırmıştı. Selçuklu çağında doğudan batıya doğru akan Anadolu, Osmanlı asırlarında Balkanlar’a uzanan çok daha geniş bir dünyanın merkezlerinden biri hâline geldi. Yüzyıllar sonra yollar bir kez daha tersine dönecekti. 

19. yüzyılda Osmanlı Kırım’da, Kafkasya’da ve Balkanlar’da toprak kaybettikçe insanlar bu kez Anadolu’ya doğru gelmeye başladı. Kırım Türkleri, Çerkesler, Boşnaklar, Arnavutlar, Pomaklar ve daha niceleri, geride bıraktıkları memleketlerin hatırasıyla İstanbul’a, Bursa’ya, Eskişehir’e, Ankara’ya ve Anadolu’nun başka şehirlerine yerleşti. Yanlarında birkaç parça eşyadan fazlasını getirdiler; yemeklerini, ağızlarını, aile hikâyelerini, bazen çocuklarına verdikleri köy isimlerini ve geri dönemeyecekleri evlerin hafızasını da taşıdılar. Bir zamanlar doğudan gelen Türkmen için gidilecek yeni coğrafya olan Anadolu, sekiz asır sonra başka memleketleri kaybeden insanların yeniden başlayacağı yere dönüşmüştü. 

20. yüzyılın başında mesele bu defa Anadolu’nun kendisiydi. Balkan Savaşları’nın, Kafkasya’daki büyük nüfus hareketlerinin ve Birinci Dünya Savaşı’nın ardından küçülen siyasi coğrafyanın merkezinde artık “Burada kalabilecek miyiz?” sorusu vardı. Millî Mücadele’yi Malazgirt’in kaçınılmaz devamı gibi okumak anakronizm olur; sekiz buçuk asır boyunca devletler, toplumlar ve dünya bütünüyle değişmişti. Yine de iki dönemi yan yana koyunca insanın gözünden kaçmayan bir taraf var: 11. yüzyılda Anadolu, doğudan gelen insanların önündeki yeni coğrafyaydı; 20. yüzyılın başında ise kaybedilmesi hâlinde gidilecek başka bir memleket fikrinin giderek tükendiği yerdi. 

1923’te yeni bir devlet kuruldu. Fakat o devletin üzerinde yükseldiği coğrafyanın insanlarla kurduğu bağ yeni değildi. Selçuklu şehirleri, beylikler, Osmanlı asırları, Balkan ve Kafkas muhacirleri, savaşlar, göçler, gidip gelmeler; hepsi aynı toprağın üzerinde birbirinin ardına iz bıraktı. Anadolu’nun Türkiye olması da bir tarihte başlayıp başka bir tarihte biten düzgün bir süreç olmadı. Zaten memleket dediğimiz şeylerin çoğu böyle oluşmuyor. 

Bu yüzden yazının sonunda yine Ahlat’a dönmek istiyorum. Oradaki mezarların altında yatan insanlar kendilerini büyük bir tarih anlatısının kahramanları olarak görmediler. Anadolu’nun Türkleşmesine katkı sunduklarını düşünerek sabah evlerinden çıkmadılar; ticaret yaptılar, çocuk büyüttüler, hastalandılar, sevindiler, kavga ettiler ve hayatları bittiğinde yakınları onları yaşadıkları toprağa gömdü. Büyük tarih dediğimiz şey, yukarıdan bakınca hükümdarların ve orduların tarihi gibi görünüyor; biraz yaklaşınca insanların nerede ev kurduğu, çocuklarını nerede büyüttüğü ve sonunda nereye gömüldüğü de tarihin yönünü tayin ediyor. Ahlat’taki taşların bana söylediği biraz bu. 

Malazgirt’in yıl dönümünde bu yüzden aklıma 26 Ağustos’tan çok, ertesi sabah geliyor. Meydan boşalmış, askerler dağılmış ve henüz kimse birkaç yüzyıl sonra Konstantinopolis’in Türklerin eline geçeceğini, Selçuklu’nun yıkılacağını, küçük bir uç beyliğinin büyük bir imparatorluğa dönüşeceğini veya dokuz asır sonra burada Türkiye Cumhuriyeti’nin bulunacağını bilmiyor. O sabah bunların hiçbiri kaçınılmaz değildi. 

Sonradan olanı biliyoruz: Malazgirt’ten sonra Anadolu’ya doğru gelen insanların çocukları burada doğdu, torunları burada devletler kurdu, şehirleri değiştirdi, kendileri de bu şehirlerde değişti ve sonunda ölülerini bu toprağa bıraktı. Yüzyıllar sonra başka memleketlerini kaybeden insanlar da yine buraya doğru yürüdü. 

Bu yüzden “Anadolu’nun kapıları Türklere açıldı” cümlesi bana artık biraz dar geliyor. Kapıdan girilir, çıkılır, gerektiğinde geri dönülür. Malazgirt’ten sonra yaşanan daha uzun, daha karışık ve insana dair bir şeydi. Bir zaman sonra kimse kapının nerede kaldığını düşünmüyordu. Çünkü artık öteki tarafta bir memleket vardı. Türkler son kez Anadolu’ya girdi ve bir daha da çıkmadı. 

Erhan Afyoncu’nun dediği gibi: “Bizans’ın yediği bu büyük darbe sonrasında Türkmenler sel gibi Anadolu’ya aktı ve Anadolu, ‘Türkiye’ oldu.” 

Kutlu olsun...