Yapay Zekânın Görünmeyen Bedeli

Yapay zekâ yarışı artık yalnızca yeni modeller, sohbet botları ve teknoloji şirketleri arasındaki rekabetle sınırlı değil. Bu teknolojiyi çalıştıran büyük veri merkezlerinin ihtiyaç duyduğu elektrik, su ve altyapı da tartışmaların merkezinde yer alıyor.

Bunun en güncel örneklerinden biri, ABD’de veri merkezi yatırımlarının yoğunlaştığı Teksas’ta yaşanıyor. Eyalet yönetimi, yeni veri merkezi projelerinin elektrik şebekesine bağlanmasını geçici olarak durdurarak başvuruları incelemeye aldı. Amaç, gerçekten hayata geçirilecek yatırımlarla yalnızca şebekeden kapasite ayırmaya çalışan projeleri birbirinden ayırmak.

Çünkü tablo dikkat çekici. Teksas'ta veri merkezleri ve diğer büyük elektrik kullanıcılarının şebekeye bağlanmak için bildirdiği bağlantı talebi 2023'te yaklaşık 48 gigavat seviyesindeyken bugün 474 gigavatı aşmış durumda. ABD'nin Orta Batı, Orta Atlantik ve güneyindeki bazı bölgelerde bildirilen toplam bağlantı talebi ise 700 gigavatın üzerine çıktı. Ancak bu projelerin tamamının gerçekleşmesi beklenmiyor. Bazı şirketlerin aynı proje için farklı bölgelerden bağlantı talebinde bulunduğu, bazılarının ise yatırımı gerçekleştirecek finansmana henüz sahip olmadığı belirtiliyor. 

Teksas Kamu Hizmetleri Komisyonu Başkanı Thomas Gleeson, sorunun şebeke planlaması açısından yarattığı belirsizliği, “Neyin gerçek olduğunu bilmiyorsanız, bunun için nasıl bir altyapı kuracağınızı da bilemezsiniz.” sözleriyle ifade ediyor. 

Yapay zekâ yatırımları devam ettikçe bu tartışmanın büyümesi bekleniyor. Uluslararası Enerji Ajansı (IEA), dünya genelinde veri merkezlerinin yıllık elektrik tüketiminin 2025'te 485 teravatsaat seviyesinde olduğunu, bunun 2030'da yaklaşık 950 teravatsaate çıkacağını öngörüyor. Aynı dönemde özellikle yapay zekâ için çalışan veri merkezlerinin elektrik tüketiminin yaklaşık üç katına ulaşması bekleniyor. 

Veri merkezleri neden bu kadar tartışılıyor?

Veri merkezleri, yapay zekânın görünmeyen fiziksel altyapısını oluşturuyor. Kullanıcının birkaç saniyede aldığı bir yanıt, görüntü veya video; binlerce işlemcinin çalıştığı, sürekli elektrik tüketen ve oluşan ısının kontrol altında tutulması gereken tesislerde hazırlanıyor.

Yapay zekâ uygulamalarındaki büyüme de bu merkezlerde ihtiyaç duyulan işlem kapasitesini artırıyor. IEA, yapay zekânın önümüzdeki yıllarda veri merkezlerinin elektrik talebindeki büyümenin en önemli nedenlerinden biri olacağını belirtiyor. Bununla birlikte veri merkezlerinin yalnızca yapay zekâ için kullanılmadığını; bulut hizmetleri, internet uygulamaları, video yayınları ve şirketlerin dijital sistemleri gibi çok sayıda hizmeti de barındırdığını unutmamak gerekiyor. 

Sorunun temelinde ise tüketimin tek başına büyüklüğünden çok aynı bölgelerde yoğunlaşması bulunuyor.

Bir veri merkezinin birkaç yıl içinde inşa edilmesi mümkünken yeni elektrik santrallerinin, iletim hatlarının ve trafo merkezlerinin devreye alınması çok daha uzun sürebiliyor. Bu nedenle aynı bölgede peş peşe kurulan büyük tesisler mevcut elektrik altyapısının kaldırabileceğinden daha hızlı bir talep yaratabiliyor. IEA, şebeke sorunları çözülmezse planlanan veri merkezi projelerinin yaklaşık yüzde 20'sinin gecikme riskiyle karşı karşıya kalabileceğini hesaplıyor. 

ABD açısından tablo daha belirgin. IEA'nın tahminlerine göre 2030'a kadar ülkedeki elektrik talebinde yaşanacak artışın yaklaşık yarısı veri merkezlerinden kaynaklanacak. 

Maliyet kimin faturasına yansıyacak?

Veri merkezlerine yönelik itirazların yalnızca çevresel nedenleri bulunmuyor. Yeni tesislerin ihtiyaç duyduğu enerji santralleri, iletim hatları ve şebeke yatırımlarının maliyetinin kim tarafından karşılanacağı da ABD'deki tartışmanın önemli başlıklarından biri.

Bu endişeyi artıran nedenlerden biri henüz kurulmamış veri merkezlerinin dahi elektrik sistemi için milyarlarca dolarlık yatırımların planlanmasına yol açabilmesi.

ABD'nin 13 eyaleti ve Washington, D.C.'yi kapsayan PJM bölgesinde mevcut ve öngörülen veri merkezi talebindeki büyümenin, son kapasite ihalelerinde ev ve işletmelere yansıyabilecek maliyetleri toplam 29,4 milyar dolar artırdığı hesaplandı. Bu nedenle eyaletler, gerçekleşmeyecek projeler için altyapı kurularak maliyetin tüketicilere bırakılmasını önlemeye çalışıyor. 

Teksas'ın yanı sıra Pennsylvania ve Ohio'da da şirketlerden daha ayrıntılı proje bilgileri, teminat veya bağlantı ücretleri istenmeye başladı. Daha sıkı koşullar getirildiğinde bazı şirketlerin daha önce bildirdiği enerji taleplerini önemli ölçüde düşürmesi, başvuruların bir bölümünün gerçek yatırıma dönüşmeyeceğine ilişkin kaygıları güçlendirdi. 

Elektrikten sonra ikinci tartışma su

Veri merkezleri yalnızca elektrik tüketmiyor. Binlerce işlemcinin oluşturduğu ısının kontrol altında tutulması için birçok tesiste su kullanılan soğutma sistemlerinden yararlanılıyor.

Ancak burada tek bir rakamdan söz etmek mümkün değil. Bir veri merkezinin kullandığı su miktarı bulunduğu bölgenin iklimine, tesisin büyüklüğüne ve tercih edilen soğutma sistemine göre önemli ölçüde değişiyor.

Asıl sorunlardan biri ise ne kadar su kullanıldığının her zaman açık biçimde bilinmemesi.

Kaliforniya Üniversitesi Berkeley Hukuk Fakültesinin Şubat 2026'da yayımladığı araştırma, eyalette veri merkezlerinin su tüketimi konusunda yeterli ve karşılaştırılabilir veri bulunmadığını ortaya koydu. Araştırmaya göre mevcut raporlama sistemi, tesislerin hangi su kaynaklarını kullandığını ve özellikle su sıkıntısı yaşayan bölgeler üzerindeki etkilerini tam olarak değerlendirmeye yetmiyor. 

Bu nedenle yeni bir veri merkezinin nereye kurulacağı yalnızca hızlı internet bağlantısı veya ucuz elektrik meselesi olmaktan çıkıyor. Bölgede yeterli su bulunup bulunmadığı ve tesisin içme suyu kaynaklarıyla rekabet edip etmeyeceği de yerel yönetimlerin karşısındaki sorular arasında.

Öte yandan daha az su kullanan teknolojiler de tamamen maliyetsiz bir çözüm değil. Berkeley araştırması, bazı su tasarruflu soğutma yöntemlerinin daha fazla elektrik tüketebildiğine dikkati çekiyor. 

Amerikalılar veri merkezlerini yakınlarında istemiyor

Elektrik ve su tartışmaları kamuoyuna da yansımış durumda.

Gallup'ın mart ayında yaptığı araştırmaya göre ABD'lilerin yüzde 70'i yaşadığı bölgede yapay zekâ veri merkezi kurulmasına karşı çıkıyor. Katılımcıların yüzde 48'i ise buna güçlü biçimde karşı olduğunu belirtiyor. 

İtirazların arkasında tek bir neden bulunmuyor. Elektrik faturalarının yükselmesi ihtimali, su tüketimi, geniş arazi ihtiyacı ve çevresel etkiler yerel tartışmalarda öne çıkıyor.

Buna karşılık veri merkezi yatırımlarını destekleyenler ise bu tesislerin bölgelere yatırım, vergi geliri ve özellikle inşaat döneminde istihdam sağlayabileceğini savunuyor.

Ortaya çıkan tablo, yapay zekânın toplumdaki hızlı yayılımıyla onun fiziksel altyapısına verilen desteğin aynı ölçüde ilerlemediğini gösteriyor. İnsanlar yapay zekâ hizmetlerini giderek daha fazla kullanırken bu hizmetleri çalıştıran dev tesislerin kendi bölgelerinde kurulması daha fazla itirazla karşılaşıyor.

Teknoloji şirketleri enerji arayışında

Artan elektrik talebi teknoloji şirketlerini yalnızca daha verimli veri merkezleri kurmaya değil, kendi enerji kaynaklarını güvence altına almaya da yöneltiyor.

Güneş ve rüzgâr yatırımlarının yanında nükleer ve jeotermal enerji projeleri de teknoloji sektörünün gündemine girmiş durumda. IEA, veri merkezlerinin artan ihtiyacını karşılamak için önümüzdeki yıllarda yenilenebilir kaynakların yanı sıra doğal gaz ve nükleer enerjinin de önemli rol oynayacağını öngörüyor. 

Ancak teknoloji şirketlerinin enerji arayışının ne kadar hızlı büyüdüğünü gösteren örnekler de artıyor. Google, Microsoft ve Amazon gibi teknoloji şirketleri uzun vadeli enerji anlaşmalarına yönelirken veri merkezlerinde su kullanımını azaltan soğutma teknolojilerine de yatırım yapıyor.

Bu yatırımlar şirketlerin kaynak ihtiyacını azaltmayı amaçlasa da veri merkezlerinin toplam sayısı ve kapasitesi aynı anda hızla büyüdüğü için tartışma yalnızca tesislerin ne kadar verimli çalıştığı üzerinden yürümüyor.

Asıl soru, kurulacak veri merkezleri için ihtiyaç duyulan yeni elektrik, su ve şebeke altyapısının nasıl sağlanacağı üzerinde yoğunlaşıyor.

Yapay zekâ yarışının yeni cephesi altyapı

Yapay zekâ sektöründeki rekabet uzun süre daha güçlü işlemciler ve daha gelişmiş modeller üzerinden takip edildi. Ancak bugün şirketlerin karşısındaki sorun yalnızca daha iyi bir yapay zekâ geliştirmek değil, onu çalıştırabilecek kadar elektrik ve altyapı bulmak.

Teksas'ta yeni bağlantıların incelemeye alınması bunun en somut örneklerinden biri. Üstelik benzer sorunlar ABD dışına da taşınıyor. Avustralya'da bazı yeni veri merkezi yatırımlarının uzun şebeke bağlantı kuyruklarından kaçınmak için kendi elektrik üretim tesislerini kurabileceği seçenekler tartışılıyor. 

IEA'nın tahminlerine göre veri merkezlerinin küresel elektrik tüketimindeki payı 2030'da yaklaşık yüzde 3 seviyesinde kalacak. Dolayısıyla veri merkezleri tek başına dünyanın en büyük elektrik tüketicisi haline gelmeyecek. Ancak tesislerin belirli şehirlerde ve bölgelerde yoğunlaşması, yerel elektrik ve su sistemleri üzerindeki baskıyı çok daha görünür hale getiriyor. 

Bu nedenle yapay zekânın önündeki yeni sınır yalnızca teknolojik kapasite değil. Veri merkezlerinin nerede kurulacağı, elektriğin nereden geleceği, suyun nasıl kullanılacağı ve bu büyümenin maliyetinin kim tarafından karşılanacağı da yapay zekâ yarışının geleceğini belirleyecek temel başlıklar arasına giriyor.