Savaşmadığın Cephede Kazanamazsın 

Yapay zekâ yarışı tek bir yarış değil. Her biri kendi cephanesini isteyen, birbirine bağlı ama ayrı cephelerden oluşuyor. Türkiye Yapay Zekâ Eylem Planı bu cephelerin her birinde bir mevzi tanımlıyor. Açık soru planın kendisi değil, o mevzilere kimin hangi kapasiteyle konuşlanacağı. 

Tek yarış değil, cepheler 

Yapay zekâ üzerine yürüyen tartışma birkaç yıl içinde şirketler arası bir rekabet konusu olmaktan çıkıp devletlerin kaynak tahsisi kararlarını belirleyen bir alana dönüştü. Enerji santrali planlaması, maden ruhsatlandırması, denizaltı kablo güzergâhı ve göç politikası aynı başlığın altında konuşulur oldu. 

Ne var ki bu, tek bir yarış değil. Birbirini besleyen ama farklı kaynak setleri gerektiren, farklı ölçeklerde ilerleyen ayrı cepheler var. Bu yazı boyunca beş cephe ayrı ayrı ele alınacak. 

Enerji. Baz yük, ucuz ve kesintisiz elektrik, nükleer kapasite bu cephenin konusu. 

Donanım. Yarı iletken tasarımı, üretimi, litografi ve ileri paketleme bu cephede yer alıyor. 

Altyapı. Veri merkezi, şebeke bağlantısı, kritik mineral, su ve iklim, coğrafya ve fiber bu cepheyi oluşturuyor. 

Model ve veri. Temel model geliştirme ve internet ölçeğinde veriye erişim bu cephenin konusu. 

Uygulama ve benimseme. Sektörel ölçekleme bu cephenin işi. Giriş cephanesi en hafif olan cephe de bu. 

Bu beşinin üzerinde, hepsine akan iki mühimmat duruyor, sermaye ve yetişmiş insan. İkisi de bir cephe değil, her cepheye giden ikmal hattı. Bir cephede mevzi tutmak o cephenin kendine özgü cephanesini gerektiriyor, orada kalmak ise ikmalin sürekliliğini. 

Cephelerin ayrımı önemli, çünkü cephaneleri ikame edilebilir değil. Litografi makinesi yerine mühendis koymak mümkün değil. Ucuz elektrik yerine sermaye koymak işe yaramaz. İnternet ölçeğinde veri sahipliği yerine iyi bir ekip koymak da yetmez. Her cephenin kendi eşiği var ve bu eşikler birbirinden büyüklük mertebesi farkıyla ayrılıyor. 

Sorunun iki aşaması var. Birinci soru, Türkiye'nin bugün bu cephelerin hangisinde fiilen sahada olduğu. Bu yazının odaklandığı ikinci soru ise şu: “Yapay Zekâ Eylem Planı her cephede bir mevzi tanımlıyor. Peki, bu mevzilere girmek ne gerektiriyor, girebilecek kapasite bugün nerede duruyor?” 

Savaşmadığın cephede kazanamazsın. Ama bir cephede yer açılmış olması da henüz savaşmak anlamına gelmiyor. 

Cephe cephe manzara 

Enerji 

Bu cephenin cephanesi kesintisiz, öngörülebilir fiyatlı ve büyük ölçekli elektrik. Hesaplama kapasitesinin sınırı giderek çip tedarikinden çok elektrik tedarikiyle çiziliyor. Büyük yatırımcılar da tesis yeri seçerken on yıllık elektrik alım anlaşması imzalayabilecekleri coğrafyalara yöneliyor. 

Dünyada bu cephanenin yığıldığı yerler belli. Birleşik Arap Emirlikleri'nde Stargate kampüsü tek başına 5 GW veri merkezi kapasitesi için planlanıyor. İlk 1 GW'lık kümenin ve onun ilk 200 MW'lık diliminin 2026 hedefli olduğu açıklandı [3][4]. Fransa'nın çekim gücünde ise nükleer baz yükün payı görünür. Paris, 2026'nın ilk yarısında Avrupa'nın beş büyük veri merkezi metropolü arasında en çok kapasite ekleyen şehir oldu ve 72,5 MW ekledi [5]. 

Türkiye tarafında baz yük denklemi Akkuyu ile değişiyor. Santralde 2026, birinci devreye alma kompleksi için "devreye alma yılı" olarak ilan edildi ve ilk ünitenin bu yıl şebekeye bağlanması hedefleniyor. Proje 2010'da imzalandı, ilk beton 2018'de döküldü. Santral dört üniteden oluşacak [1][2]. Uzman değerlendirmelerine göre tam kapasitede Akkuyu'nun Türkiye elektrik talebinin yaklaşık %10'unu karşılaması bekleniyor [2]. 

Eylem Planı bu cephede bir mevzi tanımlıyor. 2030'a kadar yıllık en az 10 TWh düşük karbonlu elektrik satın alma anlaşması hacmine erişilmesi hedefleniyor. Uluslararası yatırımcılar için tasarlanacak paketlerin içinde de enerji bağlantısı ve düşük karbonlu elektrik alım anlaşmaları yer alıyor [31]. Bu mevziye girmenin eşiği ise teknolojik değil, finansal. Gereken şey on yıllık ölçekte alım taahhüdü verebilecek bilanço ve talep öngörüsü. Elektriği üretmek ile onu on yıl önceden satın alabilecek aktörün var olması ayrı meseleler. 

Donanım 

Bu cephenin cephanesi cepheler arasında en katı olanıdır. ASML, aşırı morötesi (EUV) litografi makinelerinin tek üreticisi [6]. EUV erişimi olmadan da ileri düğüm üretimi teknik olarak denenebiliyor, çoklu maskeleme yöntemleriyle. Ne var ki verim düşüklüğü ve maliyet nedeniyle ekonomik olarak rekabetçi bir üretim fiilen mümkün olmuyor. Döküm tarafında TSMC'nin gelir payı 2025 boyunca arttı ve 2026'nın ilk çeyreğinde %72'ye ulaştı, Samsung %6,5 ve SMIC %5,1 seviyesinde kaldı [7]. Ölçek fikri vermek gerekirse, analiz firması IBS'in tahminine göre 2 nm sınıfı bir üretim tesisinin maliyeti yaklaşık 28 milyar dolar, wafer başına maliyet ise 30 bin dolar [32]. 

Türkiye'nin bu cephedeki mevcudu sıfır değil. TÜBİTAK BİLGEM ve ASELSAN kaynaklı "Çakıl" çipi, BİLGEM'in 16 nm FinFET "YONCA" projesi ve Yongatek gibi girişimler tasarım tarafında bir taban oluşturuyor. Tasarım, üretim, paketleme ve test zincirinin yurt içinde tamamlanmasını amaçlayan Ulusal Çip Konsorsiyumu kurgusu da ayrıca planlanıyor [9][10]. 

Bu cephede mevzi iki ayrı belgede tanımlanıyor. Yurt içi üretim tarafında HIT-30 programı kapsamındaki HIT-ÇİP çağrısı var, 65 nm ve daha ileri düğümlerde üretim kapasitesi hedefiyle yaklaşık 5 milyar dolarlık kaynak ayrıldı [8][9]. Eylem Planı'nın donanım katmanı ise hesaplama donanımına erişimi konu ediniyor ve çip teknolojilerini uzun vadeli derin teknoloji kapasitesinin bir parçası olarak sayıyor [31]. İkisi birbirini tamamlayan iki hat. Giriş eşiği açık biçimde en yüksek olan cephe bu. Gereken, milyar dolar mertebesinde sermaye ve süreç bilgisini getirecek bir uluslararası teknoloji ortağı. 

Tarihsel bir not, cephelerin ne kadar uzun soluklu olduğunu göstermek için yararlı. Türkiye'nin yarı iletken girişimi TESTAŞ 1970'lerde kuruldu. Aynı dönemde Tayvan 1976'da altyapısını kurdu, Güney Kore ise çip üretimini kalıcı bir sanayi politikası hâline getirdi [9]. Bu cephede bugün bulunulan noktanın elli yıllık bir birikimin sonucu olması, cephenin kendi doğasına dair bir gözlem. 

Altyapı 

Bu cephede cephane çeşitli. Kurulu veri merkezi gücü, şebeke bağlantı sırası, kritik mineral, su ve iklim, coğrafi konum ve fiber bu cephenin unsurları. 

Ölçek farkı çıplak. Frankfurt tek başına 997 MW kurulu bilişim teknolojisi kapasitesine sahip. Avrupa'nın beş büyük metropolü 2026'nın ilk yarısında 3,8 GW canlı kapasiteye ulaştı, Almanya'nın toplam kurulu kapasitesi de 2025'in ilk yarısında 3,06 GW'tı [5][12]. Türkiye için aynı tanımla ölçülmüş, karşılaştırılabilir bir kurulu kapasite rakamına kamuya açık kaynaklarda ulaşmak ise güç. Pazar araştırması şirketlerinin tahminleri hem birbiriyle hem kendi içinde çelişiyor, aynı raporda 2025 için hem 66 MW hem 300 MW üzerinde değerler yer alabiliyor [11]. Kurulu güç ile bilişim yükünün farklı tanımlar olması ve tesislerin kapasite bilgisini ticari sır olarak görmesi bu bulanıklığı besleyen etkenler. 

Eylem Planı 2030 için 1 GW kurulu veri merkezi gücü, 1 EB depolama ve 100 Tb/sn omurga hedefliyor ve bu göstergelerin kamuya açık, şeffaf biçimde izleneceğini belirtiyor. İzleme çerçevesi toplam kurulu gücün yanı sıra hızlandırıcı kapasitesini, kamu rezerv hesaplama kapasitesini ve eğitim ile çıkarım iş yükü dağılımını ayrı ayrı ele alıyor [31]. Bu ayrıştırma, yukarıdaki tanım bulanıklığının ölçüm tarafındaki karşılığını daraltan bir tasarım. 

Şebeke kısıtı yalnız Türkiye'ye özgü değil. Büyük ölçekli yeni talep için ortalama şebeke bağlantı süresi dünya genelinde 4,4 yıl, EMEA'da 5,2 yıl [13]. Buna karşılık coğrafya Türkiye'nin fiilen elinde olan bir cephane. Pazar araştırması derlemelerine göre İstanbul'un denizaltı kablo bağlantıları Frankfurt, Tel Aviv ve Dubai'ye 50 milisaniyenin altında gidiş dönüş süresi sağlıyor [11]. Gelen yatırım da bu tabloyu destekliyor. Trendyol'un Ankara'da yaklaşık 500 milyon dolarlık 48 MW'lık yatırımı ve G42 destekli Khazna'nın Başkent OSB'de 100 MW'a kadar planlanan yapay zekâ odaklı tesisi bildirildi [14]. Bu kalemler sektör derlemelerine dayanıyor ve iki proje de henüz duyuru ya da inşaat aşamasında. 

Kritik mineral tarafı, "görünen ile gerçek olan" ayrımının en somut örneği. Eskişehir Beylikova sahasında tespit edilen kaynak 694 milyon ton olarak açıklandı ve Çin'deki Bayan Obo'dan sonra dünyanın ikinci büyük sahası olarak nitelendi. Bu rakam cevher miktarını ifade ediyor, nadir toprak elementi miktarını değil. Sahayı inceleyen jeolog Kathryn Goodenough'un değerlendirmesine göre cevherin %0,2 ile %2 arasındaki bir bölümü nadir toprak oksidi olabilir. Bu da yaklaşık 1,4 ile 14 milyon ton arasında bir aralığa karşılık gelir. İki rakam arasındaki mesafe bir anlaşmazlıktan değil, iki farklı şeyin ölçülmesinden kaynaklanıyor, biri sahadaki cevheri, diğeri o cevherin içindeki elementi tarif ediyor [15][16][17]. Sahada 2023'te yıllık 1.200 ton cevher işleme kapasiteli pilot tesis açıldı. 2026'da sanayi ölçekli tesisin temelinin atılması ve iki yıl içinde üretime geçilmesi hedefleniyor. Tesisin hedeflenen yıllık 570 bin tonluk kapasitesi de cevher işleme kapasitesini ifade ediyor, nihai oksit ürününü değil [16][17][18]. Cephane var, henüz işlenmiş mühimmat değil. 

Hesaplama altyapısında ise ölçülebilir bir hareket görünüyor. TÜBİTAK ULAKBİM'in işlettiği TRUBA bünyesindeki ARF ACC sistemi, NVIDIA H100 ve H200 yatırımıyla Haziran 2025'teki 266. sıradan Kasım 2025 TOP500 listesinde 145. sıraya yükseldi ve Green500'de 45. sırada yer aldı [19]. Haziran 2026 listesinde ise 165. sırada [33]. Sıralamanın gerilemesi sistemin küçülmesinden değil, listeye giren yeni kapasitenin hızından kaynaklanıyor ve cephede kalmanın girmekten farklı bir iş olduğunu gösteriyor. Türkiye 2019'dan beri EuroHPC JU üyesi ve araştırmacılar proje bazlı çağrılarla Avrupa süperbilgisayarlarına erişebiliyor [20][21]. Karşılaştırma için, aynı Haziran 2026 listesinde LUMI 11., Leonardo 12. sırada [33]. 

Bu cephedeki mevzi, akredite veri merkezi statüsü ve buna bağlanan hesaplama kredileri. Plan ilk fazda en az beş akredite yerli veri merkeziyle kapasite sözleşmesi imzalanmasını, yılda en az 2 milyon GPU saat kredinin araştırmacılara, girişimlere ve KOBİ'lere tahsis edilmesini, 2028 sonuna kadar bu tahsisin en az 20 milyon GPU saate çıkarılmasını hedefliyor. Akreditasyon kriterleri arasında enerji verimliliği ve veri güvenliği sayılıyor, izleme çerçevesi güç kullanım etkinliği ile su kullanım etkinliğini de kapsıyor [31]. Giriş eşiği orta seviyede. Gereken, akreditasyon kriterlerini karşılayacak tesis ve onu işletecek yetkinlik. 

Model ve veri 

Bu cephenin cephanesi internet ölçeğinde veriye sahiplik ve onu işleyecek hesaplama. İkisi de birikimli, sonradan satın alınması güç. 

Tablo net. 2025'te ABD merkezli kuruluşlar 50 "dikkate değer" model yayımladı, Çin 30 model yayımladı. Güney Kore 5 model; Kanada, Fransa ve Birleşik Krallık ise birer model yayımladı. Türkiye bu listede henüz yer almıyor. Dikkate değer modellerin %90'ından fazlası akademiden değil sanayiden geliyor [22][23]. Sermaye tarafında ABD'de özel yapay zekâ yatırımı 2025'te 285,9 milyar dolara ulaştı. Çin'in izlenebilen özel yatırımı ise 12,4 milyar dolar. Ne var ki Stanford, devlet yönlendirme fonları nedeniyle bu karşılaştırmanın Çin'i olduğundan küçük gösterdiğini açıkça belirtiyor. Tüm kaynaklardan küresel kurumsal yapay zekâ yatırımı 2025'te 581,7 milyar dolar oldu [22][24]. 

Türkiye tarafında bu cephede çalışma var, ama farklı konumlarda. VNGRS tarafından geliştirilen Kumru, Türkçe için geliştirilen yerli büyük dil modeli olarak tanıtıldı ve 7,4 milyar parametreyle sınır model ölçeğinin çok altında, dile özgü verimlilik hattında konumlanıyor [25][26]. İstanbul merkezli hukuk teknolojisi girişimi NewMind AI, Qwen3 tabanlı ve Türkçe hukuk metinleri üzerine sürekli ön eğitimden geçirilmiş Mecellem modelleriyle (1,7 ve 4 milyar parametre) ve Mursit gömme modelleriyle açık depoda 66 model ve 9 veri seti yayımlamış durumda [34]. Yıldız Teknik Üniversitesi Bilgisayar Mühendisliği Bölümü'nün Cosmos Araştırma Grubu ise CosmosLLaMa ve CosmosGemma gibi açık kaynak Türkçe modellerle ve ModernBERT-TR ailesiyle 45 model ve 11 veri seti yayımladı [35]. Bunların yanında T3 AI, TÜBİTAK BİLGEM'in Türkçe model çalışması ve HAVELSAN MAIN gibi girişimler var [27]. 

Bu üç örneğin ortak yanı, hiçbirinin sınır model cephesinde konumlanmaması. Üçü de mevcut açık mimariler üzerine Türkçeye özelleştirme hattında ilerliyor. Bu, cephane yokluğu değil, cephe seçimi. Sınır model cephesinde bir aktörün yıllık eğitim bütçesi, Türkiye'deki bütün model çalışmalarının erişebildiği kaynağın çok üstünde. Aynı cephede yarışmak yerine, dile ve alana özgü bir hatta mevzi tutmak tutarlı bir tercih. 

Eylem Planı bu cephede en az üç pilot veri alanı ve en az 25 ortak veri seti, Ulusal Yapay Zekâ Araştırma Fonu bünyesinde her yıl en az iki misyon odaklı temel model çağrısı, desteklenen her projeye otomatik hesaplama kredi paketi ve Ulusal Veri Kütüphanesi'ne öncelikli erişim öngörüyor. 2027 sonuna kadar Türk Devletleri Teşkilatı ülkeleriyle ortak bir Türk dilleri büyük dil modeli geliştirilmesi ve federe eğitim altyapısıyla üye devlet altyapılarının birlikte kullanılması da planın kalemleri arasında [31]. Giriş eşiği burada sermayeden çok kompozisyona bağlı. Gereken, veriyi işleyebilecek, modeli inşa edebilecek bir mühendislik ekibi ve düzenli hesaplama erişimi. 

Uygulama ve benimseme 

Bu, giriş cephanesi en hafif olan cephe. Sektörel bir yapay zekâ uygulamasını ölçeklendirmek litografi makinesi ya da gigavat mertebesinde elektrik istemiyor. Alan bilgisi olan küçük bir ekip ve gerçek bir sanayi müşterisi yetiyor. 

Eylem Planı'nın mekanizma yoğunluğu da en çok burada. Plan ilk on iki ayda en az 1.000 kupon tahsisini ve KOBİ'leri akredite hizmet sağlayıcı havuzundaki tedarikçilerle eşleştirmeyi, kamuda başarıyla uygulanan çözümlere dijital rozet verilmesini ve bu çözümlerin Devlet Malzeme Ofisi Tekno Katalog Uygulaması'na girmesini, finans, sağlık, enerji, mobilite ve telekomünikasyon başta olmak üzere en az beş öncelikli sektörde düzenleyici deney alanı kurulmasını ve bu alanlarda bir "mezuniyet kapısı" işletilmesini tanımlıyor [31]. Giriş eşiği ise akredite sağlayıcı listesine girebilecek bir referans ve bir müşteri. 

Ne var ki teknik eşiğin düşük olması, ticari eşiğin de düşük olduğu anlamına gelmiyor. Kurumsal müşterinin veri erişimi ve entegrasyon süreçleri ay mertebesinde sürebiliyor, kamu alımlarında mali yeterlilik ve referans şartları ayrı bir filtre kuruyor. Bu cephede giriş ucuz, kalıcılık pahalı. 

Beş cephe yan yana konulduğunda görülen şu oluyor. Mevziler her cephede tanımlı, ama giriş eşikleri birbirinden büyüklük mertebesi farkıyla ayrılıyor. 

Ortak mühimmat 

Sermaye ve yetişmiş insan cephe değil, cephe üstü. Beş cephenin hepsi aynı iki ikmal hattından besleniyor. 

Türkiye'nin gayrisafi yurt içi Ar-Ge harcaması 2024'te 651,8 milyar TL oldu. GSYH içindeki payı da 2023'teki %1,39'dan %1,46'ya çıktı. Harcamanın %64,8'ini şirketler, %30,9'unu yükseköğretim yaptı, genel devletin payı ise %4,3'te kaldı. En yüksek Ar-Ge harcaması payı %33,4 ile İstanbul'da [28]. 

Personel tarafında tablo şöyle: Tam zaman eş değeri olarak 2024'te toplam 310.473 kişi Ar-Ge personeli olarak çalıştı ve personel harcamaları toplam Ar-Ge harcamasının %59,5'ini oluşturdu [28]. Yani ulusal Ar-Ge harcamasının ağırlığı fiziksel yatırımda değil, insanda. Bu iki büyüklüğü küresel yapay zekâ yatırımıyla doğrudan karşılaştırmak hem kur dönüşümü hem kategori farkı nedeniyle sağlam olmaz. Ne var ki küresel kurumsal yapay zekâ yatırımının yıllık yarım trilyon doları aştığı bir ortamda [22][24], Türkiye'nin sermaye cephesindeki konumunun yarışmakla değil, sermayenin nereye yoğunlaştırıldığıyla belirleneceği görülüyor. 

İnsan tarafında ise mesele oran değil kompozisyon. TÜİK'in 2024 referans yılı için hesapladığı orana göre yükseköğretim mezunlarının genel beyin göçü oranı %2,0, kadınlarda %1,6, erkeklerde %2,4 [29][30]. Makro düzeyde düşük bir oran. 

Alan kırılımına inildiğinde tablo değişiyor. Bilişim ve iletişim teknolojileri alanında oran %6,7'ye, moleküler biyoloji ve genetikte %15'e çıkıyor. Vakıf üniversitesi mezunlarında oran %4,3, tam burslu okuyanlarda %8,3. ABD'ye göç edenler içinde en büyük lisans programı payı elektrik elektronik mühendisliğine ait. Almanya, Birleşik Krallık ve Hollanda'yı en çok tercih edenler ise bilgisayar mühendisliği mezunları [29][30]. Yani kayıp niceliksel değil, kompozisyonel. Göç eden nüfusun payı küçük, ama tam da beş cephenin ihtiyaç duyduğu alanlarda yoğunlaşıyor. 

Buradaki iki veriyi, Ar-Ge harcamasının seyri ile beyin göçünün alan dağılımını, birbirinin nedeni gibi okumak yanlış olur. Ölçülmüş bir ilişki gösterilmiş değil. İkisi yan yana konduğunda ortaya çıkan şey bir korelasyon iddiası değil, bir çıkarım. İkmal hattının hacmi değil, bileşimi kritik. 

İşin diğer ucu da var. ABD'ye taşınan yapay zekâ araştırmacı ve geliştiricilerinin sayısı 2017'den bu yana %89 düştü ve bu düşüşün %80'i son bir yılda gerçekleşti [22]. Yetenek akışının küresel yönü değişiyor. Bunun Türkiye gibi ülkeler için bir gedik açıp açmadığı belgelenmiş bir bulgu değil, akla yatkın bir çıkarım. 

Mevzi ile muharebe arasındaki fark 

Eylem Planı'nın mimarisi burada devreye giriyor. Plan dört eksenden (Fark Et, İstifade Et, Üret, Yönet) ve her eksende dört eylem olmak üzere on altı eylemden oluşuyor. Ekosistemi enerjiden hesaplama donanımına, altyapıdan modellere ve uygulamalara uzanan katmanlar hâlinde kurguluyor, yetenek, finansman ile düzenleme ve güven bileşenlerini de bu katmanların hepsini besleyen kesişen bileşenler olarak tanımlıyor. Makro hedefler arasında 1 trilyon TL üzeri ekonomik değer, 10.000 ileri düzey uzman ve 100.000 uygulama profesyoneli, 1 GW veri merkezi gücü, 10 milyar dolar özel sektör yatırımı ve en az beş sektörde düzenleyici deney alanı yer alıyor. Takvim 2026 ve 2027'de yönetişim yapıları, veri alanı pilotları, ilk kamu uygulamaları ve hesaplama yatırım kararlarını öngörüyor, 2028 ile 2030 arasında ise ölçekleme ve ticarileştirmeyi hedefliyor. Toplam kamu yatırım programları bütçesinden yapay zekâ projelerine en az %2 pay ayrılması, 10 milyar TL büyüklüğünde bir Ulusal Yapay Zekâ Araştırma Fonu ve 15 milyar TL büyüklüğünde bir Yapay Zekâ Büyüme Fonu da planın kalemleri arasında [31]. 

Planın ayırt edici yanı hedef listesi değil, mekanizma tasarımı. Kupon, akredite sağlayıcı havuzu, dijital rozet, hesaplama kredisi, deney alanı ve mezuniyet kapısı hedef beyanı değil, başvurulduğunda işleyen araçlar. Beş cephenin hepsinde birden bir mevzi tanımlanmış oluyor. 

Ne var ki bir mevzinin açılması ile o mevzide fiilen savaşılması aynı şey değil. Aradaki farkı kapatan üç unsur var ve üçü de plan metninin dışında kalıyor. 

Birincisi talep tarafı. Mekanizmalar ancak başvuru gördükçe işler. Kullanılmayan kupon kupon değildir, boş kalan akredite sağlayıcı havuzu da bir havuz değildir. Bu mekanizmaların hacmini belirleyen şey plan metni değil, sahadaki aktörlerin elini taşın altına koyup başvurmaya istekli ve yeterli olması. 

İkincisi ara katman. Bir mevziye giren aktör çoğu zaman büyük şirket değil, küçük ve yetkin ekiptir. Örneğin beş kişilik bir mühendislik grubu, bir üniversite sanayi konsorsiyumu ya da bir bağımsız uzman. Bu katmanın var olup olmadığı, mekanizmaların doldurulup doldurulmayacağını doğrudan belirliyor. 

Üçüncüsü süreklilik. Cephede kalmak, girmekten zor. TRUBA'nın sıralamasının bir listeden diğerine gerilemesi bunun küçük ölçekli bir örneği. Bileşik getirinin nerede birikeceğini belirleyen şey ilk yılın başvuru sayısı değil, onuncu yılda hâlâ aynı cephede duruluyor olması. 

Bu üçü planın eksiği değil, planın kapsamı dışında kalan bir gerilim. Soru "plan yeterli mi" değil, planın açtığı mevzilere kimin konuşlanacağı. 

Üç yörünge 

Birleşik Arap Emirlikleri. Sermaye ve enerji cephelerinde yoğunlaşıp donanımı ve modeli ortaklıkla ithal etme modeli. Stargate kampüsünün 5 GW'lık planı ve G42'nin uluslararası konsorsiyumdaki konumu bu tercihi gösteriyor [3][4]. Benzerlik, enerji cephesinde göreli avantaj ve dış ortaklıkla hızlı ölçeklenme arayışı. Fark ise sermaye yoğunluğu ve kişi başına düşen enerji fazlası. Bu da modeli taklit edilebilir olmaktan çıkarıyor. 

Fransa. Nükleer baz yük, model cephesinde bir aktör ve kamu talebi. Sınırlı sermayeyle iki cepheye yoğunlaşma tercihi. Paris'in 2026'nın ilk yarısında Avrupa metropolleri arasında en çok kapasite ekleyen şehir olması bu yoğunlaşmanın altyapı tarafındaki karşılığı [5]. Fransa 2025'te bir dikkate değer model yayımlayan ülkeler arasında [22]. Benzerlik, orta ölçekli sermaye, güçlü mühendislik havuzu ve kamu talebinin belirleyiciliği. Fark ise baz yük kapasitesinin onlarca yıldır kurulu olması. Türkiye'de ilk ünitenin devreye alınması bu yılın gündeminde [1][2]. 

Güney Kore ve Tayvan. On yıllara yayılmış tek cephe yoğunlaşmasının bileşik getirisi. Tayvan altyapısını 1976'da kurdu, Güney Kore çip üretimini kalıcı bir sanayi politikası hâline getirdi [9]. Bugün TSMC'nin döküm gelirindeki payının %72'ye ulaşması ve en yakın rakiplerinin tek haneli paylarda kalması, elli yıllık bir yörüngenin sonucu [7]. Benzerlik, her iki ülkenin de yola sınırlı kaynakla ve dışa bağımlı bir sanayi tabanıyla çıkmış olması. Fark ise aynı cephede elli yıl boyunca yoğunlaşmanın sürdürülebilmiş olması. 

Bu karşılaştırma siyasi tercihlere değil, kaynak yoğunlaştırma biçimine ilişkindir. Üç yörüngenin ortak noktası, hiçbirinin beş cephede birden yarışmaya çalışmamış olması. 

İşin diğer ucu 

Bu tezin kendi riskleri var ve sayılmadan bırakılırsa yazı tek yanlı kalır. 

"Girebildiğin cepheye gir" mantığı, en kolay cepheye yığılma riskini taşıyor. Uygulama cephesinde ustalaşmak, altyapı ve model cephelerinde kalıcı bağımlılık pahasına gelebilir. Sonuçta üretilen değerin nerede tutulduğu, hangi katmanda çalışıldığına bağlı. 

Erken yoğunlaşma da risksiz değil. Teknolojinin yönü değişirse, seçilen cephede birikmiş yetkinlik değer kaybedebilir. Elli yıllık bileşik getiri hikâyeleri geriye bakıldığında doğru tercihler gibi görünür, ileriye bakıldığında ise hepsi kumardı. 

Ayrıca mevziye girmek her zaman doğru karar olmayabilir. Bir mekanizmanın açık olması, o alanda rekabetçi olunabileceği anlamına gelmiyor. Yanlış cepheye giren aktör kaynak yakar. Kupon ya da kredi bu kaybı telafi etmez. 

Bu yazının kendi kapsam sınırı da kayda geçmeli. İleri hesaplama donanımının tedarikindeki ihracat kontrolleri ve sanayi elektriğinin fiyat mekanizması, beş cepheyi de kesen ama burada ele alınmayan başlıklar. İkisi de bu tablonun eksik kalan kenarları. 

Son olarak metaforun kendi sınırı var. Bu alan sıfır toplamlı bir savaş değil. Tedarik zincirleri karşılıklı bağımlılık üzerine kurulu ve açık kaynak ekosistemi, bir cephede geri kalmanın bedelini düşüren bir mekanizma olarak işliyor. Cephe dili kaynak tahsisi kararlarını düşünmek için kullanışlı, uluslararası iş birliğinin alanını tarif etmek için değil. 

Gözlemden öneriye 

Buraya kadarki tablo bir gözlemdi. Bundan sonrası ise bir öneri, cephe seçimi üzerine değil giriş kapasitesi üzerine kurulu bir öneri. 

Bir. Giriş eşiği en düşük cepheden başlamak. Uygulama ve sektörel benimseme cephesinde mevziye girmek küçük ve yetkin bir ekiple bir sanayi müşterisi gerektiriyor. Planın kupon, akredite sağlayıcı havuzu ve dijital rozet mekanizmaları da bu ölçeğe göre tanımlanmış [31]. Burada kazanılan referans yalnızca ciro üretmiyor, diğer cephelere giriş için gereken güvenilirliği de üretiyor. Akredite bir sağlayıcı listesinde yer almak, bir sonraki adımda veri alanı ya da hesaplama kredisi başvurusunun zeminini oluşturuyor. 

İki. Zor cephelerde sahiplik değil eklemlenme. Donanım, enerji ve sınır model cephelerinde ölçek eşiği bugünkü kapasitenin çok üstünde. İleri düğümde tek bir üretim tesisi 20 milyar doların üzerinde bir yatırım anlamına geliyor [32]. Bu cephelerde gerçekçi hedef sahiplik değil, tedarik zincirine, konsorsiyuma ve kapasite paylaşımına eklemlenmek olabilir. Mevcut örnekler zaten elde. EuroHPC üyeliği üzerinden Avrupa süperbilgisayarlarına proje bazlı erişim [20][21], Türk dilleri ortak modeli ve federe eğitimle üye devlet süperbilgisayarlarının birlikte kullanımı [31], HIT-ÇİP çağrısında uluslararası teknoloji ortaklığı arayışı [8][9] bunlar arasında. Model cephesindeki mevcut çalışmaların açık mimariler üzerine kurulması da aynı mantığın sahadaki karşılığı [34][35]. 

Üç. Ara katmanı görünür kılmak. Mevzilere girecek aktörler yalnızca büyük şirketler değil, küçük mühendislik ekipleri, bağımsız uzmanlar ve üniversite sanayi konsorsiyumları da bu mekanizmaların doğal muhatabı. Akredite sağlayıcı havuzları ve kupon eşleştirmeleri, bu katmanın hem kullanıcısı hem taşıyıcısı olmasına imkân veriyor. Yükseköğretimin ulusal Ar-Ge harcamasının %30,9'unu yapıyor olması [28] ve üniversite kaynaklı model çalışmalarının açık depolarda görünür hâle gelmesi [35], bu katmanın hammaddesinin mevcut olduğuna işaret ediyor. Eksik olan ham madde değil, eşleşme. Bu eşleşmeyi kuracak olan da bir kurum değil, akredite listelerde ve havuzlarda görünür hâle gelmeyi göze alan ekiplerin kendisi. 

Cephede yer açıldı. O yerin dolup dolmayacağı artık plan metninde değil, sahada belirlenecek. Kazanan taraf da mevziyi açan değil, o mevzide fiilen duran taraf olacak. Geriye tek bir soru kalıyor: “Bu mevzilere girecek ekipler bugün nerede çalışıyor?” 

---

Kaynakça 

Erişim tarihi tüm kaynaklar için 28 Ağustos 2026. 

1. Anadolu Ajansı, "Akkuyu NGS'de 2026'nın 'devreye alma yılı' olması bekleniyor", 18 Aralık 2025. https://www.aa.com.tr/tr/ekonomi/akkuyu-ngsde-2026nin-devreye-alma-yili-olmasi-bekleniyor/3774327 

2. Haberton, "Akkuyu Nükleer Güç Santrali'nde 2026 yılı 'devreye alma yılı' olarak ilan edildi", 18 Şubat 2026. https://haberton.com/akkuyu-nukleer-guc-santralinde-2026-yili-devreye-alma-yili-olarak-ilan-edildi/ 

3. OpenAI, "Introducing Stargate UAE". https://openai.com/index/introducing-stargate-uae/ 

4. G42, "Global Tech Alliance Launches Stargate UAE". https://www.g42.ai/resources/news/global-tech-alliance-launches-stargate-uae 

5. JLL, "EMEA Data Centre Mid-Year 2026 Report". https://www.jll.com/en-uk/insights/emea-data-centre-report 

6. TechMarketBriefs, "ASML Stock Analysis: EUV Monopoly, Earnings & Forecast", 3 Nisan 2026. https://techmarketbriefs.com/companies/asml/ 

7. TrendForce, küresel döküm pazarı çeyrek payları, 12 Haziran 2026. https://www.trendforce.com/presscenter/news/20260612-13095.html 

8. Para Dergi, "TÜBİTAK'tan çip üretiminde yeni bir adım", 24 Kasım 2024. https://www.paradergi.com.tr/teknoloji/2024/11/25/tubitaktan-cip-uretiminde-yeni-bir-adim 

9. DonanımHaber, "Türkiye'nin çip serüveninde yeni perde: Yongatek Çelik", 19 Ocak 2026. https://www.donanimhaber.com/turkiye-nin-cip-seruveninde-yeni-perde-yongatek-celik--200992 

10. Anadolu Ajansı, "Özel sektörün çip üretim kapasitesi 'Ulusal Çip Konsorsiyumu' ile büyütülecek", 4 Nisan 2025. https://www.aa.com.tr/tr/bilim-teknoloji/ozel-sektorun-cip-uretim-kapasitesi-ulusal-cip-konsorsiyumu-ile-buyutulecek/3528057 

11. Mordor Intelligence, "Turkey Data Center Market Size, Share & Growth Trends Report". https://www.mordorintelligence.com/industry-reports/turkey-data-center-market (pazar araştırması raporu, rakamları kendi içinde tutarsız) 

12. Into The Minds, "Data Centre Market: 2026 Figures and Outlook". https://www.intotheminds.com/blog/en/data-centre-market/ 

13. Cushman & Wakefield, "Global Data Center Market Comparison 2026". https://www.cushmanwakefield.com/en/germany/news/2026/05/global-data-center-market-comparison 

14. Arizton, "Turkey Data Center Market, Investment Analysis & Growth Opportunities 2026-2031". https://www.arizton.com/market-reports/turkey-data-center-market-investment-analysis (pazar araştırması raporu) 

15. Turkey Recap / Study or Recap, "Beylikova'da nadir toprak elementi ikilemi", Ağustos 2026. https://www.studyorecap.com/p/beylikova-ikilemi-turkiye-nadir-toprak 

16. Anadolu Ajansı Enerji Terminali, "Nadir toprak elementlerinde ilk 5 hedefi için uluslararası işbirlikleri kilit rol oynayacak". https://www.aa.com.tr/tr/enerjiterminali/maden/nadir-toprak-elementlerinde-ilk-5-hedefi-icin-uluslararasi-isbirlikleri-kilit-rol-oynayacak/52342 

17. bianet, "Beylikova'daki nadir toprak elementleri rezervine dair: Bilinenler ve bilinemeyenler", 5 Kasım 2025. https://bianet.org/haber/beylikovadaki-nadir-toprak-elementleri-rezervine-dair-bilinenler-ve-bilinemeyenler-312389 

18. T24, "Bakan Bayraktar: Eskişehir'deki nadir toprak elementleri için 2026'da fabrika kurulacak", 29 Ekim 2025. https://t24.com.tr/dunya/bakan-bayraktar-eskisehir-deki-nadir-toprak-elementleri-icin-2026-da-fabrika-kurulacak,1271567 

19. TÜBİTAK, "TRUBA'daki ARF-ACC Süper Bilgisayarı Dünya Sıralamasında Büyük Başarı Elde Etti", 28 Kasım 2025. https://tubitak.gov.tr/tr/haber/trubadaki-arf-acc-super-bilgisayari-dunya-siralamasinda-buyuk-basari-elde-etti 

20. TRUBA Kullanıcı Dokümanları, "EuroHPC JU ve Erişim Kaynakları". https://docs.truba.gov.tr/1-kaynaklar/eurohpc/index.html 

21. TRUBA Kullanıcı Dokümanları, "EuroHPC JU Süper Bilgisayar Sistemleri". https://docs.truba.gov.tr/1-kaynaklar/eurohpc/eurohpc-superbilgisayar.html 

22. Stanford HAI, "The 2026 AI Index Report". https://hai.stanford.edu/ai-index/2026-ai-index-report 

23. IEEE Spectrum, "Stanford's AI Index for 2026 Shows the State of AI", Haziran 2026. https://spectrum.ieee.org/state-of-ai-index-2026 

24. Stanford HAI, "Economy | The 2026 AI Index Report". https://hai.stanford.edu/ai-index/2026-ai-index-report/economy 

25. DonanımHaber, "İlk Türkçe büyük dil modeli: Kumru LLM tanıtıldı", 10 Ekim 2025. https://www.donanimhaber.com/ilk-turkce-buyuk-dil-modeli-kumru-llm-tanitildi--197149 

26. Haber Fintek, "Yerli Girişim VNGRS'ten Türkçe Büyük Dil Modeli: Kumru". https://www.haberfintek.com/yapay-zeka/yerli-girisim-vngrsten-turkce-buyuk-dil-modeli-kumru/ 

27. TGRT Haber, "Yapay zekada 'Türk aklı': Türkiye neden kendi büyük dil modelini istiyor?", 30 Mayıs 2026. https://www.tgrthaber.com/ozel-haber/yapay-zekada-turk-akli-turkiye-neden-kendi-buyuk-dil-modelini-istiyor-3338534 

28. TÜİK, "Araştırma-Geliştirme Faaliyetleri Araştırması, 2024", Haber Bülteni, 20 Ekim 2025. TÜİK veri portalı. https://veriportali.tuik.gov.tr 

29. TÜİK, "Yükseköğretim Beyin Göçü İstatistikleri, 2024", 24 Ekim 2025. https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Yuksekogretim-Beyin-Gocu-Istatistikleri-2024-54053 

30. Göç Araştırmaları Vakfı, "Türkiye'de geçen yıl yükseköğretim mezunlarının beyin göçü oranı yüzde 2 oldu", 24 Ekim 2025. https://gocvakfi.org/turkiyede-gecen-yil-yuksekogretim-mezunlarinin-beyin-gocu-orani-yuzde-2-oldu/ 

31. T.C. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Millî Teknoloji ve Yapay Zekâ Genel Müdürlüğü, "Türkiye Yapay Zekâ Eylem Planı", 44 s. Plana ilişkin bütün rakam ve mekanizma adları belgenin tam metninden doğrulanmıştır. https://www.sanayi.gov.tr/yapayzekaeylemplani 

32. Tom's Hardware, "Firm predicts it will cost $28 billion to build a 2nm fab and $30,000 per wafer" (International Business Strategies tahmini). https://www.tomshardware.com/tech-industry/firm-predicts-it-will-cost-dollar28-billion-to-build-a-2nm-fab-and-dollar30000-per-wafer-a-50-percent-increase-in-chipmaking-costs-as-complexity-rises 

33. TOP500, "TOP500 List, June 2026". https://www.top500.org/lists/top500/list/2026/06/ 

34. NewMind AI, açık model deposu. https://huggingface.co/newmindai 

35. Yıldız Teknik Üniversitesi Bilgisayar Mühendisliği Bölümü Cosmos Araştırma Grubu, açık model deposu. https://huggingface.co/ytu-ce-cosmos