Gıdanın Gölge Tarihi - I: Devletleri Kuran da Yıkan da Bir Avuç “Tuz”du

Yeni serimiz “Gıdanın Gölge Tarihi”nde, geçmişten günümüze gıdaların siyasi tarihini mercek altına alacağız. Gündelik hayatımızın vazgeçilmez, basit tüketim nesneleri olan tuz, çay, pirinç, patates ve çeşitli baharatların dünya tarihini nasıl şekillendirdiğine yakından şahitlik edeceğimiz bir yolculuğa çıkacağız. 

Tüm bunları ele alırken, her konunun bizim tarihimizdeki alımlamasına da yakından bakacağız. Çünkü bazı gıdalar dünyada kıyametler kopartırken bizim coğrafyamızda esamisi dahi okunmamış yahut tam aksine derin yaralara neden olmuştu. 

İlk inceleyeceğimiz mesele de şüphesiz tuzdur. 

Devletler tuz üzerine inşa edildi 

Tuz, tarihte devletlerin önemli vergi kaynaklarından biri olması hasebiyle en politik gıdalardan biriydi. Ayrıca hayvanların beslenmesinde ve özellikle kurutma, saklama gibi yöntemlerle gıdaların korunmasında oynadığı rol nedeniyle de hayatın merkezinde yer aldı. 

Tuz üzerinden vergi toplanır, bu gelir devlet hazinesine aktarılır ve devletin iaşe, ulaşım ve askerî harcamalarının finansmanına katkı sağlardı. Kabaca söylemek gerekirse, birçok coğrafyada devletler tuzu yalnızca tüketilen bir madde değil, aynı zamanda kontrol edilmesi gereken stratejik bir kaynak olarak gördü. Başka bir deyişle tuz, vergi demekti. 

Çin bunun en çarpıcı örneklerinden biridir. Çin'de yüzyıllar boyunca uygulanan tuz tekeli, merkezî devlet için son derece önemli gelir kaynaklarından biri oldu. Bu nedenle tuz, devlet maliyesinin ve dolayısıyla ordunun finansmanında önemli bir yere sahipti. Çin Seddi'nin finansmanını yalnızca tuz vergisine bağlamak doğru olmasa da tuz gelirlerinin Çin devletinin askerî ve idari kapasitesinde önemli rol oynadığı açıktır. 

Başlarken belirtelim: Her ne kadar dilimiz tuzu baharatlar arasında saysa da tuz, doğada saf hâliyle bulunabilen bir mineraldir. Çeşitli türevleri bugün tıp, kimya ve daha birçok sektörde kullanılmaktadır.

Tuz ve tarih 

Tuzun devletlerin oluşumunda ve güçlenmesinde önemli bir unsur olduğunu belirttik. Örneğin Roma'da tuz, devletin ulaştırma ve ticaret altyapısıyla da yakından ilişkiliydi. Roma'nın en eski yollarından biri olan Via Salaria, yani Tuz Yolu, adını tuz taşımacılığından alıyordu. 

Tuzun ekonomi ve askerî hayat üzerindeki etkisi o kadar güçlüydü ki bugün İngilizcedeki “salary” kelimesinin kökeni Latince salarium (tuz parası, tuz ödeneği) ile ilişkilendirilmektedir. Ancak Roma askerlerine doğrudan “maaş olarak tuz verildiği” yönündeki yaygın anlatının kesin bir tarihsel karşılığı bulunmadığını da belirtmek gerekir. 

Tarihin en önemli ticaret sistemlerinden bazıları da tuz güzergâhlarının etrafında şekillendi. Özellikle Sahra'da altın ve tuz, Kuzey Afrika ile Batı Afrika arasındaki ticaretin temel unsurları arasında yer alıyordu. Mali ve Songhay (Songhai) gibi Batı Afrika devletleri, altın ve tuz ticaret yollarını kontrol ederek büyük ekonomik güç elde ettiler. Mansa Musa'nın zenginliği çoğunlukla altınla hatırlansa da Mali'nin uzun mesafeli ticaretinde tuz da altınla birlikte başlıca metalar arasındaydı. 

Batılılar da tuzun siyasi ve mali önemini çok iyi biliyordu. Osmanlı Düyûn-ı Umûmiye İdaresi'nin kurulmasıyla birlikte tuz vergileri de alacaklıların tahsil edeceği gelir kaynakları arasına girdi. 1882–1914 arasında Düyûn-ı Umûmiye'nin tahsis edilen gelirlerinden tuz vergisi düzenli ve önemli bir gelir kalemi oluşturuyordu. 

Tuzun tarihteki önemi ve ekonomideki belirleyiciliği asırlarca sarsılmadı. Fransa'daki gabelle, yani tuz vergisi bunun en çarpıcı örneklerinden biriydi. Tuzun vergilendirilmesi Fransa'nın farklı bölgelerinde farklı biçimlerde uygulanıyor, bu adaletsizlik hem büyük bir kaçakçılık ekonomisi yaratıyor hem de halk arasında ciddi bir hoşnutsuzluğa neden oluyordu. 

Fransız Devrimi sonrasında bu sistem kaldırıldı. Fransız Ulusal Meclisi, 1790'da ‘gabelle’i kaldırdı. Ancak tuz vergisi daha sonra yeniden getirilecek, Fransa'da tamamen ortadan kaldırılması ancak 1945'te gerçekleşecekti. 

Hindistan'da ise tuz, sömürgeciliğe karşı mücadelenin sembolüne dönüşecekti. İngiliz yönetimi tuz üretimini ve satışını tekelleştiriyor, tuzdan önemli gelir elde ediyor ve Hintlilerin kendi tuzlarını üretmelerini kısıtlıyordu. 

Nitekim Gandhi, 12 Mart 1930'da Sabarmati Aşramı'ndan yola çıkarak Dandi'ye doğru yaklaşık 240 millik bir yürüyüş başlattı. 6 Nisan'da deniz kıyısında tuz yasasını sembolik olarak ihlal etti. Ardından ülke çapında kitlesel bir sivil itaatsizlik hareketi gelişti. Tarihe “Tuz Yürüyüşü” olarak geçen bu eylem, tuzun nasıl bir siyasi direniş sembolüne dönüşebileceğini bütün dünyaya gösterdi.

Türkiye Cumhuriyeti tuzu namus meselesi olarak gördü 

Türkiye Cumhuriyeti kurulduğunda, Osmanlı'dan devralınan mali yapının önemli unsurlarından biri de tuz gelirleriydi. 

Mustafa Kemal Atatürk ve çalışma arkadaşları, siyasi bağımsızlığın ekonomik bağımsızlıkla tamamlanması gerektiğinin farkındaydı. 1923 İzmir İktisat Kongresi de bu anlayışın en önemli sembollerinden biri oldu. Kongrede ekonomik bağımsızlık, yabancı imtiyazların tasfiyesi ve millî ekonominin kurulması temel meseleler arasında yer aldı. 

Cumhuriyet'in ekonomi politikasında devletin stratejik gördüğü alanları denetimi altında tutması da bu anlayışın bir parçasıydı. Tuz, bu alanlardan biriydi. 

Nitekim 11 Aralık 1936 tarihinde kabul edilen 3078 sayılı Tuz Kanunu'nun birinci maddesi, “Türkiye'de, her ne suretle olursa olsun, tuz istihsali devlet tekeli altındadır” hükmünü getiriyordu. Böylece tuz üretimi açık biçimde devlet tekeli altına alındı. 

Bu devlet tekeli sonraki yıllarda da korundu. 1951 yılında Adnan Menderes Hükûmeti, deniz tuzlalarından yabancı ülkelere ihraç edilmek şartıyla özel kişilere tuz üretimi izni verilmesini teklif etmişti. Bu da Demokrat Parti döneminde dahi devlet tekelinin bir anda ortadan kaldırılmadığını gösteriyor. 

Velhasıl, şairlerin tuzu her daim ekmekle birlikte anması hiç tesadüf değildir. Tuz, emeğin ve gündelik hayatın da mütemmim cüzlerinden biridir. 

O yüzden Ahmed Arif, “Kesilmiş tuz-ekmek payım” derken veya Behçet Necatigil, “Ufacık avuçlardan akşamları akan ter, tuz yerine geçti evlerin yemeğinde” ifadeleriyle bu mineralin toplumsal, ekonomik ve siyasi yanına atıfta bulunurlar.