Tayvan Krizi: Dün, Bugün, Gelecek: Mevcut Durum ve Aktörler

Tayvan Krizi’nin ortaya çıkmasında etkili olan tarihsel yolculuğu ele aldığımız yazımızın ilk bölümünde; krizin, aslında güncel gelişmelerin bir ürünü olmadığını, aksine, kökleri Çin tarihinin en çalkantılı dönemlerine kadar uzanan karmaşık bir arka plana sahip olduğunu ortaya koymuştuk. Yine, sorunu sadece iki Çinli grubun ya da ABD-Çin çekişmesinin basit bir yansıması olarak görmek yerine, imparatorluğun yıkılması sonrasında meydana gelen ideolojik ve kimlik oluşturma kavgasının bir yansıması olarak ele almak gerektiğini ifade etmiştik. Yazının ikinci bölümünde ise krizin mevcut durumunu, günümüz aktörleri üzerinden değerlendirmeye çalışacağız. 

Tayvan meselesi sadece tarihsel bir çatışmanın kalıntıları değildi artık; kriz güncel jeopolitik dengeleri doğrudan etkileyen küresel bir problem haline gelmişti. Bu küçük ada ülkesi, bir yandan Çin’in yükselen milliyetçiliği ve giderek agresifleşen askeri kapasitesi karşısında, bir av gibi savunmasız; diğer yandan ise ABD’nin Çin’le yürüttüğü büyük satranç oyununda, bir piyon gibi ileri sürülmenin çaresizliğiyle sınırlı manevralar yapmaya çalışmaktaydı. Bu nedenle de Tayvan, zaman içinde hem sembolik hem de somut anlamda dünyanın en tehlikeli çatışma noktalarından biri haline gelmişti. Her ne kadar şu an sakin bir görüntü sergilese de barındırdığı potansiyel nedeniyle, en ufak kıvılcımda tüm dünyayı savaşı sürükleyebilecek bir kapasiteye sahiptir. 

Xi Jinping’in en büyük hayali: Tayvan ile birleşme

Çin’in Tayvan politikası, özellikle Xi Jinping’in iktidara gelmesiyle birlikte daha sert, kararlı ve tehditkar bir hal almaya başladı. Xi, pek çok kez yaptığı açıklamalarla Tayvan’ı Çin ulusu için bir nevi “Kızılelma” gibi sunmuş ve önceliklerinin barışçıl birleşme olduğunu ancak gerekirse silah kullanmaktan da çekinmeyeceklerini ifade etmiştir. Xi Jinping, iktidarı süresince Tayvan’la birleşmeyi hem dış politikanın öncelikli hedeflerinden biri hem de Çin milliyetçiliğinin temel dayanak noktası haline getirmiştir. 

Dahası, Tayvan meselesi Başkan Xi’nin kişisel idealleriyle özdeşleşmiş ve “Çin Rüyası”nın da en sembolik unsurlarından biri olmuştur. Bu bağlamda, Tayvan’ın ana karaya katılması Xi’nin iktidar vizyonunun en belirleyici hedeflerinden biri sayılabilir. Zira Xi şunu çok iyi biliyor ki bu hayal gerçekleşirse, kendisi yalnızca büyük bir lider değil aynı zamanda Mao ile tarihsel düzlemde yarışan bir kurucu figür haline gelecektir. 

Bu amaçla da Pekin yönetimi; diplomatik, ekonomik ve askeri tüm araçlarını seferber etmiş durumdadır. Çin ordusu, Tayvan çevresinde neredeyse her ay hava ve deniz tatbikatları düzenlemekte; Tayvan hava sahasını ihlal eden uçuşlar ve Boğaz çevresindeki askeri hareketlilikle adeta bir ablukayı simüle etmeye çalışmaktadır. 

Tayvan Savunma Bakanlığı verilerine göre, Çin ordusu ada çevresinde son 5 yılda en az 6 büyük tatbikat gerçekleştirmiştir. 2024’te bile bir yıl içinde iki büyük tatbikat gerçekleştirilmesi, Çin’in Tayvan çevresindeki baskıyı sürekli artırdığını göstermesi açısından son derece önemlidir. 

Öte yandan bu tatbikatları sadece Tayvan'a verilmiş mesajlar olarak da değerlendirmemek gerekiyor. Zira Çin, bu eylemleri ile ABD ve bölgedeki diğer rakip güçlere “Çin, Tayvan üzerindeki hak iddiasından vazgeçmeyecek ve gerektiğinde bu hedef uğruna güç kullanmaktan da çekinmeyecektir” mesajı da vermektedir.

Tayvan ise tüm bu baskılara rağmen demokratik çizgisinden vazgeçmeden müstakil bir devlet gibi hareket etmeye devam etmektedir. KMT’nin aksine daha bağımsızlıkçı bir düşünceye sahip olan Demokratik İlerici Parti (DPP) liderliğinde yönetilen Tayvan, Çin ile birleşme düşüncesini net bir dille reddederken, tam bağımsızlık ilanı gibi Pekin yönetimini kışkırtabilecek adımlardan da kaçınmaya çalışmaktadır. Ve Taipei yönetiminin müstakil bir devlet olarak hareket etme fikri, Tayvan halkının büyük çoğunluğu tarafından da desteklenmektedir.  

Son yıllarda yapılan anketler kendini “Çinli” olarak tanımlayan Tayvanlıların oranının giderek azaldığını, buna karşın yalnızca “Tayvanlı” kimliğini benimseyenlerin sayısında ise belirgin bir artış olduğunu ortaya koymaktadır. Örneğin Pew Research’ün araştırmasına göre Tayvanlıların %67’si kendisini “yalnızca Tayvanlı” olarak tanımlıyor. Katılımcıların sadece %3’ü, kendisini “yalnızca Çinli” olarak görürken, %28’lik oran ise kendini hem Tayvanlı hem de Çinli olarak tanımlamaktadır. Bu da Pekin’in “tek millet, tek ülke” anlatısını Tayvan halkı nezdinde geçersiz kılmakta, birleşme fikrini duygusal ve siyasal düzeyde giderek daha olanaksız bir noktaya taşımaktadır. Ve doğal olarak da Çin’i zor bir sürece sürüklerken, askeri müdahale ihtimallerini de arttırmaktadır. 

ABD ve Batı'nın duruşu 

Tayvan krizinin bugün bu kadar yoğun uluslararası ilgi görmesinin başlıca nedeni herkesin bildiği gibi ABD’nin Tayvan’a verdiği dolaylı ama etkili destektir. Her ne kadar 1979’da Tayvan ile resmi ilişkiler kesilmiş olsa da ABD Tayvan’ın savunmasına destek vermeye devam etmiştir. ABD uzun yıllardır stratejik belirsizlik adı altında uygulanan bir politika benimsemiş; Tayvan’ın bağımsızlığını doğrudan desteklememekle birlikte, Çin’in askerî müdahalesi durumunda karşılık verebileceğini de ima etmiştir. Ancak son yıllarda bu belirsizlik yerini daha net destek sinyallerine bırakmaya başlamıştır. 

2022 yılında ABD Temsilciler Meclisi Başkanı Nancy Pelosi’nin Tayvan’ı ziyareti, Pekin tarafından açık bir tahrik olarak algılanmış ve büyük çaplı askeri tatbikatlarla karşılık verilmiştir. Yine Tayvan’a yüklü silah satışları ve ABD eski başkanı Biden’ın “ABD güçleri Tayvan’ı savunur” şeklindeki açıklamaları bu netliği desteklemektedir. Öte yandan sadece ABD değil, Japonya, G.Kore, Avustralya ve Avrupa Birliği ülkeleri de Çin’in statükoyu değiştirme girişimlerine karşı uyarılarda bulunmuşlardır. 

Küresel ekonomi ve Tayvan’ın stratejik kartı 

Tayvan krizi yalnızca jeopolitik değil, aynı zamanda güçlü bir jeoekonomik boyuta da sahiptir. Bu nedenle, meseleyi salt askeri ya da politik bir sorun olarak ele almak, krizin çok katmanlı doğasını anlamada yetersiz kalacaktır. Zira Tayvan, küresel ekonominin kalbinde yer alan yarı iletken üretiminde, neredeyse tekel sayılabilecek bir konumdadır. Tayvan merkezli TSMC (Taiwan Semiconductor Manufacturing Company), dünya çapında ileri düzey çiplerin (7 nanometre ve altı) yaklaşık %90’ını üretmektedir. Bu üstünlük, özellikle yapay zeka, ileri mobil cihazlar ve yüksek performans gerektiren sistemler için kritik önemdedir.

Bu da Tayvan’ı, özellikle yapay zeka yarışının tam hız devam ettiği günümüz teknoloji çağının vazgeçilmez bir ülkesi haline getirmektedir. Bu durum doğal olarak Tayvan’a karşı askeri bir müdahaleyi de zorlaştırmaktadır. Zira olası bir müdahale sadece bölgesel bir çatışmaya neden olmakla kalmayıp, aynı zamanda küresel üretim zincirlerini felç edebilecek sonuçlar doğuracağı anlamına da gelecektir. Çin'in Tayvan'ı işgal etmesi, yalnızca kendi bölgesini değil; Amerika’dan Avrupa’ya, otomotivden savunma sanayiine kadar birçok sektörde büyük ekonomik sarsıntılara yol açabilir. 

Dolayısıyla Tayvan, jeopolitik bir mesele olduğu kadar potansiyeli nedeniyle büyük güçlerin birbirleriyle doğrudan çatışmaktan kaçındığı önemli bir jeoekonomik düğüm noktasıdır. Ancak kriz her geçen gün derinleşirken, Pekin yönetiminin Tayvan üzerindeki kontrol arzusu, bölgeyi yalnızca Asya’nın değil, tüm dünyanın güvenliğini tehdit eden bir barut fıçısına da çevirmiştir.