Faydalar ve Tehditler Arasında “GDO” Gerçeği

Bugün sofralara gelen pirinç, mısır koçanı veya bir bardak süt, artık yalnızca birer gıda maddesi değil; küresel biyoteknoloji savaşlarının ve "Yeşil Devrim" mirasının birer parçası.  

GDO (Genetiği Değiştirilmiş Organizmalar), laboratuvar ortamında bir canlının gen dizilimine müdahale edilerek ona yeni özellikler kazandırılması işlemi olarak tanımlanır.  

Kimilerine göre "dünya açlığına kesin çözüm", kimilerine göre ise "gıda güvenliğine yönelik en büyük tehdit" olan bu meseleyi, tarihsel gelişimi ve taşıdığı potansiyel yararlar ve risklerle mercek altına alalım.  

DNA’nın keşfinden Yeşil Devrim’e  

Yaklaşık 3,8 milyar yıllık bir geçmişe sahip olan bakterilerden en gelişmiş memelilere kadar her hücresel yapı, kalıtımın ana birimi olan DNA’ya sahiptir. Canlının fiziksel özelliklerinin (fenotip) ortaya çıkmasını sağlayan bu genler, hücrenin âdeta bilgi hazinesidir. (1)

20. yüzyılın ortalarında Francis Crick, James Watson ve Rosalind Franklin’in gayretleriyle DNA’nın yapısı keşfedildikten sonra, moleküler biyoloji ve genetik alanında devrim niteliğinde gelişmeler yaşandı.  

Bu çalışmaların odağında ise bitki ve hayvan ırklarının ıslahı yer alıyordu.  

Et verimliliği artırılan "Belçika Mavisi" sığırlarından; mısır, buğday, pamuk ve soya fasulyesi gibi stratejik ürünlerin dayanıklılığını artırmaya yönelik çalışmalara kadar pek çok uygulama, bugün tartıştığımız GDO kavramını hayatımıza soktu.  

Gıdanın siyasi gücü  

İkinci Dünya Savaşı sonrasında Batı Avrupa ülkelerinin içinde bulundukları ekonomik sıkıntıların Marshall Planı (2) ile giderilmesine karşılık, sömürgelerindeki denetim haklarını kaybeden İngiltere ve Fransa gibi ülkelerin dünya siyasetinde boşalan tahtını devralmakta kararlı görünen ABD, dünyaya barış ve refah getirme amacıyla ortaya attığı küreselleşme olgusunun temelini ‘Yeşil Devrim’ projesi ile doldurdu.  

Dönemin ABD Dışişleri Bakanı Henry Kissinger’ın şu sözleri, gıdanın nasıl bir stratejik silaha dönüştüğünü özetler nitelikteydi:  

"Petrolü kontrol edersen ulusları kontrol edersin. Yiyeceği kontrol edersen insanları kontrol edersin."  

GDO hayatımıza giriyor  

Monsanto (bugünlerde Bayer bünyesinde) adlı gıda şirketi tarafından ‘’büyükbaş hayvan büyüme hormonu (rBGH) içeren sütün piyasaya sürülmesiyle GDO’lu bir ürün ilk kez insan yaşamına adımını atmış oldu. (3) 

İneklerin süt verimini %30 oranında artıran bu hormon, yaklaşık iki yıllık süre boyunca sağlık açısından ciddi zararlara yol açabilecek sonuçlar göstermese de özellikle bu sürenin sonunda hayvanların meme ve toynaklarında hastalıklara, bu sütü tüketen insanlarda ise prostat ve meme kanserlerinin ortaya çıkmasına -veya bu kanserlerin oluşumunu tetiklemesine- yol açtı.  

Benzer şekilde, İskoçyalı bilim insanı Dr. Arpad Pusztai’nin GDO’lu patateslerle beslenen fareler üzerindeki olumsuz gözlemleri (4), o dönem Tony Blair hükûmetinin siyasi sansürleri ile karşılaşsa da halk nezdindeki endişeyi kalıcı hâle getirdi.  

Madalyonun iki yüzü: Potansiyel yararlar ve riskler  

GDO tartışmalarının odağında, bu teknolojinin sunduğu avantajlar ile doğaya ve insana verebileceği zararlar arasındaki denge yer alıyor.  

Potansiyel yararlar:  

Besin kalitesi ve dayanıklılık: Ürünlerin raf ömrü uzatılmakta ve vitamin-mineral değerleri artırılarak daha besleyici hâle getirilmekte.  

Verimlilik artışı: Artan dünya nüfusuna karşı sınırlı tarım alanlarından maksimum verim alarak açlık sorununa çözüm sunması hedeflenmekte.  

Hastalık tedavisi: Genetik benzerlikler sayesinde, dirençli hâle getirilen hayvanlardan elde edilen veriler, insanlardaki gen tedavileri için yol gösterici olabilmekte.  

Çevresel etki: Zararlılara karşı dirençli bitkiler sayesinde kimyasal ilaç (pestisit) kullanımı azaltılarak ekosistemin korunması amaçlanmakta.  

Potansiyel riskler:  

Alerjik ve toksik etkiler: Bitkiye direnç kazandıran bir genin, insan bünyesinde beklenmedik alerjik reaksiyonlara veya zehirlenmelere yol açma riski bulunmakta.  

Biyoçeşitliliğin kaybı: Doğal türlerin yerini alan dirençli GDO’lu bitkiler, genetik çeşitliliği yok ederek ekosistemi tek tipleştirebilmekte. Bu durum, gelecekte ortaya çıkabilecek bir mutasyona karşı tüm bitki varlığının savunmasız kalması anlamına gelebilir.  

Ekonomik bağımlılık ve patentleme: "Terminatör teknoloji" (kısır tohum) ve gen patentleri nedeniyle çiftçiler, her yıl dev şirketlerden tohum almaya mecbur bırakılmakta ve mali yükümlülükler altında ezilmekte.  

Sonuç yerine  

Dünya çapında üretimi hızla artan GDO’lu ürünler; dini, mali, siyasi ve tıbbi açılardan modern çağın en karmaşık meselelerinden biri olmaya devam ediyor.  

İnsan sağlığı üzerindeki uzun vadeli etkileri henüz tam olarak öngörülemese de bilim ve sermayenin bu kesişim noktası, gelecekte ne yiyeceğimizi ve nasıl bir dünyada yaşayacağımızı belirleyen en temel faktör olmaya aday.  

---

Referanslar  

1. Üçlü Sarmal, Richard Lewontin, Çev. Ergi Deniz Özsoy, Tübitak Yayınları, 1998.  
2. Bir dönem Çin büyükelçiliği de yapan dönemin Dışişleri Bakanı George C. Marshall’ın Avrupa’ya yapılacak yardımların içeriğinin belirlendiği ve günümüz Avrupa’sının oluşumunda büyük pay sahibi olan planı basına açıklaması nedeniyle bu ad verilmiştir.  
   Savaş Sonrası -1945 Sonrası Avrupa Tarihi-, Tony Judt, Çev. Dilek Şendil, YKY Yayınları, Nisan 2009, s.121.  
3. Ölüm Tohumları, F.William Engdahl, Çev. Özgün Şulekoğlu, Bilim+Gönül Yay., Kasım 2010, ss. 9-14.  
4. Pusztai, GDO’lu patates ile beslediği farelerin normal patates ile beslenen farelere göre beyin, kalp ve ciğerlerinin küçüldüğünü ve bağışıklık sistemlerinin de zayıfladığını gözlemlemişti.  
   Biosafety First – Holistic Approaches to Risk and Uncertainty in Genetic Engineering and Genetically Modified Organisms, Terje Traavik ve Lim Li Ching (eds.), Tapir Academic Press, Trondheim, 2007.