Medeniyetler Çatışmasının Mizah Haritası: Nasrettin Hoca mı Cuha mı? 

Bugün Afrika çöllerinden Orta Asya bozkırlarına kadar anlatılan Yahudi Cuha fıkraları ile Anadolu’nun Nasreddin Hoca hikâyeleri arasında şaşırtıcı benzerlikler var. Mekânlar, diller, karakterler değişiyor; ama esprinin özü, aynı hikmet damarıyla akıyor. Bu yüzden bazı araştırmacılar zaman zaman “Nasreddin Hoca aslında Cuha’dır” demekten çekinmiyor. Fakat mesele bu kadar basit değil. Çünkü aynı fıkrayı iki farklı uygarlığın içinde okuduğunuzda, anlam kökten değişir. 

Mendkıb-ı Nasreddin Efendi” adlı Osmanlıca bir eserde geçen şu örnek, bu tartışmanın anahtarıdır: 

‘Ya Rab, bin altın ver, bir eksik olsa almam’, dedi. Amma Nasreddin Hocanın bir zengin Yahudi komşusu var idi. Bunu dinledi, haline muttali oldu. Bir beze dokuz yüz doksan dokuz altın bağladı, bacadan attı. Gördü, Nasreddin altınları aldı, saydı, dokuz yüz doksan dokuz altın. ‘Ya Rab, bunu verdin, bir altın dahi vermeğe kadirsin’, deyip altınları kabullendi.  

Yahudi’nin şimdi eli ayağı tokuştu. Tez kapısını kakıp, Hoca kapıya geldi. Yahudi buna ey itti: ‘Getir altınları!’ dedi. Hoca ey itti: ‘Ne şekil altınları?’ Ey itti: ‘Benim attığım altınları’, dedi. Nasreddin Hoca eyitti: ‘Ben Tanrı 'dan her vakit bin altın ister idim. Şimdi dokuz yüz doksan dokuz altın verdi, birini dahi vermeğe kadirdir, dedim, altınları aldım’ dedi.  

Yahudi: ‘Sen bir eksik olursa almam, dedin, ben de bir zevk olsun diye attım. Getir altınları’ dedi.  

Nasreddin Hoca, eyitti. ‘Bana Allah verdi, sen vermeğe kadir değilsin’ dedi. Yahudi gördü söz kabul etmez. Bunu mahkemeye davet eyledi. Hoca eyitti: ‘Benim şanım var. Ben mahkemeye böyle gitmem. Getir bana bir binecek ve kürk gideyim’ dedi. Yahudi bir kürk ve bir de binecek katır getirdi. Yahudi ile maan kadıya geldiler.  

Kadı efendi eyitti: ‘Davanız nedir?’ Nasreddin Cevap eyledi ki: ‘Efendi, daima ben Allah 'tan bin altın ister idim. Allah taala bana dokuz yüz doksan dokuz verdi. Ben dahi: ‘Bir altın dahi Mevla 'm verir’ dedim, kabul ettim. Bu Yahudi komşumdur, bilmem ne ister’ dedi. Kadı efendi, Yahudi'ye eyitti: ‘Bundan senin davan nedir?’ dedi. Yahudi eyitti: ‘Bu Hoca, Allah 'tan bin altın ister idi. Bir eksik versen kabul etmem, der idi. Ben de zevk olsun diye dokuz yüz doksan dokuz altın saydım, bacasından aşağı attım. Aldı kabullendi. Ben altınları geri isterim’ dedi. Kadı efendi, Hoca 'ya eyitti. ‘Yahudi'nin davasına ne dersin?’ dedi. Nasreddin Hoca cevap eyledi: ‘Efendim, bu Yahudi 'den söyletirsin, şimdi arkamdaki kürke ve bindiğim katıra dahi sahip çıkar’ dedi. Yahudi eyitti. ‘Ya, anlar da benim değil mi ?’ deyince, kadı efendi: ‘Yıkıl melun cuhut’, diye kapıdan taşra koydu. Hoca hanesine geldi, amma Yahudi kendi kendisine eyitti: ‘Bu ne demektir, benim bu kadar altınlarımı alsın kürkü ve katırı dahi alsın’ deyip düşünüp, ‘Nasreddin'i hicvettirem. Bin altın dahi harcedip hakkından gelirim’ deyip bin altın dahi ayırdı. ‘Her kim Hoca Nasreddin üzerine mezak olarak bir şey uydursun ana bir altın verem’ deyip, herkes Hoca Nasreddin hakkında bir kötü şey yapıp halk içinde söylerler idi: ‘Bu da Hoca Nasreddin’in’ diye. Ol dahi bütün iftiradır, diye.” 

Fıkranın sonunda Yahudi, Nasreddin’i hicvettirmek için bin altın dağıtır. Böylece halk, “Hoca şunu da yapmış” diye yüzlerce uydurma hikâye anlatmaya başlar. Hoca’nın adına yazılan fıkraların bir kısmının sahte olduğunu anlatan bu fıkra, aslında “mizahın intikamı”nı anlatır. Evliya Çelebi’nin yaptığı yanlışlık ise bambaşka bir kapı aralar. Seyyahımız, Hoca’yı Timur’un çağdaşı ve hatta danışmanı olarak anlatır. Bu güzel hata, yüzyıllar boyunca Nasreddin Hoca ile Timur arasında sayısız hikâyenin doğmasına neden olur.  

Nasrettin Hoca ve Cuha neden birbirine karıştırılmamalı? 

Arap literatüründe Cuha, çoğu zaman “dalgın, budala, aldatılmış” bir figürdür. Bazı varyantlarda gizli bir Müslümandır; bazen de ne Yahudi ne Müslüman kalmıştır. Türk anlatısında ise Nasreddin Hoca, tam tersi bir karakterdir: ahlaki ilkelerine bağlı, nüktedan, dindar ve derin sezgili. Bu fark, sadece mizahın değil, medeniyetin farkıdır. 

Alman kültür tarihçisi Prof. Ulrich Marzolph, Cuha’nın 8. yüzyılda yaşamış tarihî bir şahsiyet olduğunu; Fransız oryantalist Rene Basset’in “Nasreddin ve Cuha aynı kişidir” iddiasının doğru olamayacağını söyler. Çünkü arada dört yüzyıllık bir boşluk vardır. Arap tarihçi İbnü’l-Cevzî de Cuha’yı “aslen zeki ama düşmanlarınca aptallaştırılmış” bir tip olarak tanımlar. Bu bile, karakterin zamanla nasıl dönüştürüldüğünü gösterir. 

Cuha ve Nasrettin Hoca’nın birbirine benzetilmesine en büyük tepkiyi gösterenlerin başında Türk sosyolojisinin kurucusu olarak kabul edilen Ziya Gökalp göstermiştir. Gökalp bırakın birbirine karıştırılmasını benzetilmesini dahi hazmedemez: 

“Araplar Hoca'yı, Cuha-i Rumi ünvanlıyla Arapçaya tercüme etmişler. Fakat Hoca 'yı Cuha 'ya benzetmek doğru değildir. Hoca, son derece zeki olduğu halde, Arap’ın Cuha'sı gayet budaladır.” 

Bazı Arap yayınevleri bilhassa Mısır havzasında, Nasrettin Hoca fıkralarını alıp Yahudi Cuha olarak basması özellikle Arap coğrafyasında Nasrettin Hoca’nın Yahudi Cuha olarak tanınmasına neden olur.  

Dr. Mustafa Duman, iki karakter arasındaki farkları sistematik biçimde ortaya koyar: 

• Cuha fıkralarında yalan, kurnazlık, cinsellik ve bencillik öne çıkar. Nasreddin Hoca fıkraları ise ince zeka, toplumsal eleştiri ve ahlaki ölçü taşır.
• Cuha genellikle anne, baba, cariye ve kadınlarla ilgili bayağı şakalara konu olur; Hoca’da ise bu tür içerik neredeyse yoktur.
• Cuha fıkralarında “aptallık” mizahın kaynağıdır; Hoca’da ise “aklın oyunu”dur.
• Hoca’nın fıkraları Anadolu’nun tarlasında, köy meydanında, kahvesinde geçer. Cuha’nınki ise Arap çarşısında, bedevi çadırında. Her biri kendi toplumunun aynasıdır. 

Rumeli’den Türkistan’a kadar anlatılan Hoca’nın mirası, Anadolu insanının mizahla yoğrulmuş adalet duygusudur. Arap çöllerinin Cuha’sı ile Anadolu’nun Hocası belki aynı göğe bakmış olabilir; ama biri güneşte yanmış, diğeri gölgede tebessüm etmiştir.