İsrail’in Afrika’daki Güvenlik Ağı Genişliyor

Son yirmi yılda Afrika'daki güvenlik alanında rol oynayan aktörlerin dairesi genişledi. Hükümetler arası doğrudan askeri ilişkilerin yanı sıra özel güvenlik şirketleri, emekli askeri danışmanlar, savunma teknolojisi şirketleri ve eğitimden kişi korumasına, iletişim ve gözetim sistemleri geliştirmeye kadar uzanan hizmetler sunan aracılar sahneye çıktı.

Bu dönüşüm, bir zamanlar yalnızca askeri ve güvenlik kurumlarının tekelinde olan bazı işlevlerin kısmen özel piyasaya kaymasına yol açtı. Bunun bir kısmı "özelleştirilmiş güvenlik diplomasisi" olarak nitelendirilebilir; zira güvenlik alanındaki etki artık geleneksel devlet kanallarının yanı sıra ticari sözleşmeler, şirketler ve eski uzmanlar aracılığıyla da hareket edebiliyor.

Bu çerçevede söz konusu inceleme, 2010-2026 döneminde Afrika'da güvenlik işlevlerinin özelleştirilmesindeki gelişimi ele alıyor; İsrailli şirket ve uzmanları, devlet dışı güvenlik aktörlerinden oluşan daha geniş bir ağın parçası olarak merkeze koyuyor ve eğitim, koruma ile güvenlik danışmanlığı işlevlerinin bir bölümünün devlet kurumlarından özel şirketlere ve eski askeri uzmanlara geçişinin, İsrail'in kıta içindeki nüfuz biçimlerini ne ölçüde yeniden şekillendirdiğini sorguluyor.

İnceleme, olgunun boyutlarını siyasi elitlerin korunması, özel birimlerin eğitimi, stratejik tesis ve kaynakların korunması, ayrıca güvenlik teknolojisi, gözetim ve siber güvenlik başlıkları üzerinden ele alıyor.

Belgelenen vakalar, İsrail'in Afrika'daki varlığının tek bir kanaldan değil; resmi işbirliğinin özel şirket ve uzman faaliyetleriyle, teknoloji ve silah ihracatıyla iç içe geçtiği çok katmanlı bir yapı üzerinden ilerlediğini gösteriyor. Bu ilişkinin niteliği ve belgelenme düzeyi ülkeden ülkeye farklılık gösteriyor.

Özel askeri şirketlerin rolü

Son on yıllarda Afrika'nın uluslararası ilişkilerinde dış nüfuzun uygulanma araçlarında kademeli bir dönüşüm yaşandı. Devlet artık güvenlik ve stratejik alanlarda tek merkezi aktör değil; yanında özel güvenlik şirketleri, emekli askeri danışmanlar, savunma teknolojisi şirketleri ve sınır ötesi faaliyet gösteren ticari aracılar ortaya çıktı.

Bu dönüşüm, terörizm, silahlı isyan ve kurumsal kapasite zayıflığıyla karşı karşıya kalan ortamlarda güvenlik hizmetlerine olan talebin artmasıyla bağlantılı. Hükümetler, eğitim, danışmanlık, kişi ve tesis koruması ile iletişim ve gözetim sistemleri geliştirmek için giderek daha fazla dış aktörlere başvurur hale geldi.

Bu bağlamda "özelleştirilmiş güvenlik diplomasisi", güvenlik etkisinin bazı işlevlerinin doğrudan devlet kanallarından ticari aktörler ve eski askeri uzmanlardan oluşan bir ağa kısmen kaymasını ifade ediyor. Ancak bu dönüşüm, özel şirketlerin kurucularının veya çalışanlarının bağlı olduğu devletleri temsil ettiği anlamına gelmiyor; zira devletin resmi faaliyeti ile özel bir şirketin ticari faaliyeti arasında kurumsal ve hukuki bir fark bulunuyor.

İsrail örneği, askeri deneyim, teknoloji ve savunma sanayii arasındaki tarihsel bağ nedeniyle özel bir önem taşıyor. İsrail'in Afrika'daki varlığı silahlanma, eğitim, bakım ve gözetim alanlarına kadar uzanırken, eski askerlerin bir kısmının özel sektöre geçişi güvenlik deneyiminin devlet kurumları dışında dolaşımda kalmasına imkân sağladı.

Bu dönüşümün önemi, özel bir şirketin genellikle tek bir hizmet sunmamasında yatıyor. Faaliyet eğitimle başlayıp bakım, danışmanlık ya da ekipman tedarikine evrilebiliyor; bu da yerel güvenlik kurumuyla uzun soluklu bir ilişkiye yol açıyor. Böylece deneyim, bilgi ve mesleki ağlardan oluşan "güvenlik sermayesi", potansiyel bir stratejik nüfuz kaynağına dönüşüyor.

İsrail'in Afrika'daki güvenlik nüfuzunun dayanakları, birbiriyle iç içe geçen bir dizi alanda tanımlanabilir: eğitim ve danışmanlık, siyasi elitlerin korunması, askeri ekipman tedariki, bakım hizmetleri ve güvenlik teknolojisi ile gözetim. Bu alanlar her zaman ayrı ayrı işlemiyor; tek bir sözleşme eğitim, ekipman ve teknik desteği bir arada içerebiliyor.

Son yıllarda İsrail'in savunma ihracatı ciddi bir büyüme kaydetti. İsrail Savunma Bakanlığı'na göre, 2025 yılında savunma ihracat sözleşmelerinin toplam değeri yaklaşık 19,2 milyar dolara ulaşırken, Afrika bu toplam değerin coğrafi dağılımından yaklaşık yüzde 2'lik bir pay aldı. Bu da İsrail'in kıtadaki güvenlik varlığının öneminin yalnızca silah satış rakamlarıyla ölçülemeyeceğini gösteriyor.

Burada emekli uzman ve subayların önemi öne çıkıyor; zira bu kişiler askeri hizmetleri sırasında edindikleri operasyonel deneyim ve iletişim ağlarını beraberlerinde taşıyorlar. Özel sektöre geçtiklerinde bu deneyim, özellikle özel birimler kurmak veya terörle mücadele ve liderlik-tesis koruma kapasitelerini geliştirmek isteyen ülkelerde, Afrika güvenlik piyasalarında pazarlanabilir bir varlığa dönüşüyor.

Dolayısıyla nüfuz yalnızca silah ve ekipmanın mali değeriyle değil, dış deneyimin eğitim doktrini, çalışma yöntemleri ve güvenlik birimlerinin inşası üzerindeki etkisiyle de ölçülmelidir. İlişki yıllara yayıldığında bu husus daha da önem kazanıyor; geçici bir hizmet, uzun vadeli kurumsal bir bağımlılığa dönüşebiliyor.

Cumhurbaşkanları ve üst düzey yetkililerin korunması, güvenlik faaliyetlerinin en hassas alanlarından birini oluşturuyor; çünkü siyasi liderliğin korunmasıyla görevli birimler genellikle iktidar yapısının tam merkezinde yer alıyor.

Bu nedenle cumhurbaşkanlığı muhafızlığının veya özel birimlerin eğitimi ya da yeniden yapılandırılması, teknik bir işlevin ötesine geçerek devlet içindeki güç dengelerini dolaylı biçimde etkileyebiliyor.

Kamerun bu alanda özellikle dikkat çekiyor. Hızlı Müdahale Taburu (BIR) İsrail deneyimiyle geliştirildi; eğitim ve örgütlenme süreçlerine bu deneyim damgasını vurdu. Kamerun'da savunma ateşesi olarak görev yapmış eski İsrailli albay Abraham Avi Sarfati, ölümünden önce 2010 yılına kadar birimin inşasında önemli bir rol üstlendi.

Ondan sonra emekli İsrailli general Meir Herez danışmanlığını sürdürdü. 2017'ye gelindiğinde doğrudan komuta Kamerunlu subay Boubacar Deubayo'ya geçmiş olsa da International Affairs dergisinde yayımlanan bir çalışmaya göre Herez, Cumhurbaşkanı Paul Biya'nın güvenlik danışmanı sıfatıyla BIR ve cumhurbaşkanlığı muhafızları üzerinde etkisini sürdürdü.

Kamerun örneği, yabancı güvenlik deneyiminin devlet içinde seçkin bir birimin inşasına nasıl katkı sağlayabileceğini gösteriyor. Bu, birimin İsrail'e bağlı hale geldiği ya da Kamerun devletinin denetimini kaybettiği anlamına gelmiyor; ancak stratejik öneme sahip bir güvenlik kurumunun kuruluş ve gelişim aşamasında önemli düzeyde dış etkinin varlığına işaret ediyor.

Gine ise doğrudan özel sektörle bağlantılı farklı bir model sunuyor. Emekli İsrailli general Yisrael Ziv'in kurduğu Global CST şirketi bu bağlamda öne çıkıyor.

Şirket, Musa Dadis Camara döneminde cumhurbaşkanlığı muhafızlarını eğitmek, silahlandırmak ve donatmak üzere 2009 yılında yaklaşık 10 milyon dolar değerinde bir sözleşme imzaladı; oysa şirkete verilen lisans, ülkenin güvenlik ihtiyaçlarını incelemekle sınırlıydı. SIPRI'ye göre sözleşmenin niteliği İsrail Savunma Bakanlığı'nın müdahalesine yol açtı; İsraillilerin eğitime katılımının devam edip etmediğine dair ise farklı anlatılar mevcut.

Bu örnek, özel bir şirketle kurucusunun bağlı olduğu devlet arasındaki ayrımın önemini ortaya koyuyor. Yisrael Ziv'in askeri geçmişi tek başına, şirketin İsrail hükümet politikasının doğrudan bir aracı olduğunu kanıtlamaya yetmiyor; ancak İsrail makamlarının lisans dosyasına müdahale etmesi, güvenlik hizmeti ihracatını denetleyen resmi mekanizmaların varlığını gösteriyor.

Sadece elitlerin korunması mı?

Güvenliğin özelleştirilmesi yalnızca elitlerin korunmasıyla sınırlı kalmıyor; altın, elmas, kobalt ve bakır madenleri, petrol ve doğal gaz sahaları, limanlar, enerji santralleri ve iletişim ağları gibi ekonomik ve stratejik değeri yüksek tesis ve kaynaklara da uzanıyor.

Afrika kaynakları üzerindeki uluslararası rekabetin kızışmasıyla bu boyutun önemi artıyor; çıkarım sahalarının korunması, iç içe geçmiş bir ekonomik-güvenlik sisteminin parçası haline geliyor. Kaynak çevresinde güvenlik şirketlerinin varlığı yatırımcılara ve tesislere koruma sağlayabilirken, yetkilerinin genişlemesi veya doğrudan stratejik ekonomik çıkarlarla ilişkilenmesi durumunda şeffaflık, hesap verebilirlik ve egemenlikle ilgili sorunları da gündeme getirebiliyor.

Angola'da İsrail'in varlığı askeri ve teknik boyutlar kazandı; büyük silah anlaşmalarına dair raporlar mevcut. SIPRI, 2006 yılında değeri yaklaşık 1 milyar dolar olarak tahmin edilen ve İsrail Havacılık Sanayii, Tadiran ve Soltam gibi şirketleri kapsayan İsrail sözleşmelerine ilişkin raporları kaydetmiş olsa da bu anlaşmaların bağımsız biçimde doğrulanmadığını, söz konusu ekipmanların varlığını kanıtlayan sonraki raporların da ortaya çıkmadığını belirtiyor. Bu nedenle Angola örneğini, belirli bir İsrailli şirketin petrol veya maden sektörünü koruduğunu kanıtlamak için kullanmak zor.

Gine'de ise Global CST vakası esasen cumhurbaşkanlığına bağlı kuvvetlerin eğitimi ve donanımıyla ilgili; mevcut kanıtlar, şirketin madencilik sektörünün tamamını koruduğunu söylemek için yeterli bir temel sunmuyor. Ancak Gine bağlamı, siyasi iktidarın korunmasıyla kaynak bakımından zengin ekonomik ortam arasındaki ilişki nedeniyle önemini koruyor.

Demokratik Kongo Cumhuriyeti, güvenlik ile stratejik kaynakların iç içe geçmesine ilişkin daha güncel bir örnek sunuyor. Reuters, Şubat 2026'da, ülkenin doğusunda ekonomik ve madensel açıdan önemli bölgelerde şiddetli çatışmaların sürdüğü bir dönemde, Kongo özel kuvvetlerine bağlı iki taburu eğiten İsrailli askeri danışmanların varlığını ortaya çıkardı.

Bu faaliyet, başka güvenlik yüklenicilerinin varlığı ve insansız hava araçlarının kullanımıyla eş zamanlı gerçekleşti; ancak Reuters'e göre İsrailli danışmanların görevi eğitimle sınırlıydı. Dolayısıyla yalnızca varlıklarından hareketle madenleri koruduklarını veya doğrudan çatışmaya katıldıklarını sonucuna varmak mümkün değil.

Bu bakımdan "kaynak güvenliği" yalnızca bir madenin veya sahanın fiziksel olarak korunması şeklinde değil; yatırım, taşımacılık, teknoloji, sözleşmeler ve güvenlik korumasının iç içe geçtiği daha geniş bir siyasi ekonominin parçası olarak anlaşılmalı.

Teknolojik gelişme, güvenlik nüfuzu kavramında niteliksel bir dönüşüme yol açtı; ilişkiler geleneksel silah ve eğitimden iletişim ve gözetim sistemlerine, insansız hava araçlarına, veri analizine ve siber güvenliğe kaydı.

İsrail bu alanların birçoğunda ileri düzey kapasitelere sahip; bu da teknolojiyi, İsrail'in çeşitli ülkelerle güvenlik ve savunma ilişkilerinin temel bir unsuru haline getirdi. Teknolojinin önemi, uzun vadeli bir ilişki yaratmasından kaynaklanıyor; bir gözetim veya iletişim sistemi edinmek genellikle eğitim, bakım ve güncelleme gerektiriyor; bu da dış kaynağa bağımlılığın sürmesine yol açabiliyor.

İsrail'in ihracat rakamları da bu dönüşümü ortaya koyuyor: Gözetim ve optik sistemler, 2025 yılında savunma ihracat sözleşmelerinin değerinin yüzde 22'sini oluştururken, insansız hava araçları yüzde 4, istihbarat, bilgi ve siber güvenlik sistemleri ise yüzde 2'lik pay aldı. Bu rakamlar, her kategoride Afrika'nın payını ayrı ayrı belirtmiyor.

Kaynak: Alaraby TV